Có, nếu hiểu giao tiếp theo một nghĩa hẹp đã được chứng minh bằng thí nghiệm. Cây bị sâu ăn tiết ra những chất bay hơi; cây bên cạnh nhận được thì tăng cường tự vệ, và những chất ấy còn gọi ong ký sinh tới săn chính con sâu. Còn hình ảnh cả khu rừng trò chuyện, chia sẻ thức ăn cho nhau qua mạng nấm dưới đất như một xã hội thì đang bị tranh luận gay gắt, và nhiều khẳng định bị cho là đi xa hơn bằng chứng.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Tập này mình tách rõ phần đã chắc và phần còn là giả thuyết, vì đây là chủ đề mà mạng xã hội hay kể theo kiểu cổ tích.
Mùi cỏ mới cắt là một lời báo động
Mùi thơm hăng khi bạn cắt cỏ hay vò nát lá là hỗn hợp những chất bay hơi mà cây tiết ra khi bị tổn thương. Với con người đó là mùi dễ chịu; với cây, nhiều nhà khoa học cho rằng đó là tín hiệu báo động.
Khi sâu ăn lá, cây không chỉ tiết ra mùi lá dập. Nó tổng hợp thêm những hỗn hợp chất đặc trưng, khác nhau tuỳ loại sâu đang tấn công. Thành phần hỗn hợp chứa thông tin, như một thông báo có địa chỉ.
Trong các thí nghiệm ở nhiều loài cây, từ thuốc lá dại tới cây đậu, cây cà chua, cây đứng gần cây bị sâu ăn đã nhận được mùi và chuẩn bị sẵn sàng: tăng chất làm lá đắng, khó tiêu, nên khi sâu tới thì bị thiệt hại ít hơn.
Các nhà khoa học tranh luận nên gọi đó là cây nói chuyện với nhau, hay chỉ là cây hàng xóm nghe lỏm. Có thể cây bị sâu ăn đang báo động cho chính các cành khác của nó, còn cây bên cạnh tình cờ nghe được.
Gọi thiên địch tới cứu
Ví dụ rõ ràng nhất của tín hiệu cây là lời kêu cứu gửi tới kẻ thù của kẻ thù. Khi sâu non ăn lá ngô, cây ngô tiết ra một hỗn hợp chất bay hơi thu hút một loài ong ký sinh. Ong tìm theo mùi tới, đẻ trứng vào con sâu, ấu trùng ong ăn sâu từ bên trong.
Điều tinh tế là mùi do lá bị sâu ăn khác với mùi do lá bị cắt bằng kéo. Nước bọt của sâu chứa chất mà cây nhận ra, và cây phản ứng riêng. Ong cũng phân biệt được.
Hiểu điều này giúp ngành bảo vệ thực vật thiết kế những cách phòng trừ sinh học: trồng xen cây tiết mùi hấp dẫn thiên địch, hay dùng mùi để đẩy sâu khỏi ruộng và kéo chúng sang cây bẫy.
Như vậy cây không hoàn toàn bị động trước sâu bệnh. Chúng có cả một hệ thống phòng thủ hoá học, chỉ là diễn ra im lặng và chậm hơn nhiều so với động vật.
Quả chín rủ quả khác chín theo
Một ví dụ gần gũi nhất là khí etylen, một chất khí nhỏ do quả chín tiết ra, có tác dụng như hormon làm quả chín. Quả này chín tiết etylen, quả bên cạnh nhận được cũng chín nhanh hơn.
Đó là lý do để một quả chuối chín, quả táo chín vào túi bơ, túi xoài xanh sẽ làm chúng mau chín. Ngược lại, muốn giữ trái cây lâu thì tách quả chín ra khỏi quả xanh.
Ông bà ta dấm chuối bằng cách ủ kín, xông khói hương. Ngày nay, các cơ sở bảo quản dùng etylen có kiểm soát để làm chín đều. Cách dấm bằng đất đèn từng phổ biến nhưng đất đèn thương mại có thể lẫn tạp chất độc hại, nên không được khuyến khích.
Ở đây, nói quả giao tiếp với nhau có lẽ quá lời; chính xác hơn là một chất hoá học lan trong không khí điều khiển cùng một quá trình ở nhiều quả.
Mạng nấm dưới rừng: đâu là sự thật, đâu là cổ tích?
Phần lớn cây trên cạn sống cộng sinh với nấm rễ. Sợi nấm quấn quanh hoặc chui vào rễ cây, vươn xa trong đất để hút nước và khoáng chất cho cây, đổi lại cây cho nấm đường. Mối cộng sinh này đã được chứng minh vững chắc và rất quan trọng.
Từ cuối thế kỷ hai mươi, một số nghiên cứu cho thấy sợi nấm có thể nối rễ nhiều cây với nhau, và một ít cacbon có thể đi từ cây này sang cây khác qua mạng nấm. Từ đó nảy ra hình ảnh mạng internet của rừng, cây mẹ nuôi cây con, cây cảnh báo nhau qua sợi nấm.
Những năm gần đây, nhiều nhà khoa học rà soát lại các nghiên cứu và cho rằng bằng chứng ngoài thực địa cho những khẳng định mạnh ấy còn yếu: chưa chắc mạng nấm phổ biến như được kể, lượng chất chuyển qua có thể nhỏ, và nấm có lợi ích riêng chứ không làm thay cây.
Kết luận an toàn lúc này là: cộng sinh nấm rễ là có thật và quan trọng; mạng nấm nối nhiều cây có tồn tại ở một số nơi; còn việc cây chủ động chia sẻ, chăm sóc nhau qua mạng nấm vẫn là giả thuyết đang được kiểm chứng.
Nhìn cây như một sinh vật biết phản ứng
Dù câu chuyện mạng nấm còn tranh cãi, những gì đã chắc chắn cũng đủ làm ta nhìn cây khác đi. Cây cảm nhận ánh sáng, trọng lực, chạm, mùi, tổn thương, và phản ứng bằng tín hiệu điện, hormon, chất bay hơi.
Gọi đó là trí khôn hay ý thức thì nhiều nhà khoa học không đồng ý, vì cây không có não. Nhưng gọi cây là vật vô tri cũng không đúng. Cây là những sinh vật xử lý thông tin theo một cách rất khác chúng ta.
Với người làm vườn, hiểu điều này giúp ích thật sự: giữ đa dạng cây trong vườn để thiên địch có chỗ ở, giữ đất có nhiều nấm và vi sinh vật có ích thay vì lạm dụng hoá chất.
Lần tới cắt cỏ và ngửi thấy mùi thơm hăng ấy, bạn thử nghĩ: có thể bạn đang nghe lén một lời báo động mà cả bãi cỏ đang truyền cho nhau.
Câu hỏi thường gặp
Nói chuyện với cây có làm cây lớn nhanh hơn không?
Chưa có bằng chứng vững chắc cho thấy lời nói giúp cây lớn. Nếu có tác dụng, có lẽ do người hay nói chuyện với cây cũng chăm tưới, chăm nhìn cây hơn.
Cây có nghe được âm thanh không?
Một số nghiên cứu ghi nhận cây phản ứng với rung động, như tiếng sâu nhai lá. Đây là lĩnh vực mới và nhiều kết quả cần được lặp lại thêm.
Nấm rễ có bán làm phân bón không?
Có những chế phẩm chứa nấm rễ cộng sinh. Hiệu quả tuỳ loại cây, loại đất và chất lượng chế phẩm; nên hỏi cán bộ nông nghiệp trước khi dùng.
Vì sao trồng xen cây lại giảm sâu bệnh?
Vườn nhiều loại cây làm sâu khó tìm cây chủ, mùi hỗn hợp gây nhiễu, và tạo chỗ ở cho thiên địch. Đây là nguyên lý của nhiều mô hình nông nghiệp sinh thái.
Cây có nhận ra họ hàng của mình không?
Một số thí nghiệm cho thấy rễ cây phản ứng khác khi trồng cạnh cây cùng mẹ so với cây lạ, như cạnh tranh ít hơn. Kết quả còn khác nhau giữa các loài và đang được nghiên cứu.
