Sao la là một loài thú móng guốc lớn mà giới khoa học chỉ biết đến từ năm một nghìn chín trăm chín mươi hai, khi một đoàn khảo sát tìm thấy bộ sọ có cặp sừng lạ trong nhà một thợ săn ở vùng Vũ Quang, Hà Tĩnh. Sao la chỉ sống trong rừng Trường Sơn dọc biên giới Việt Nam và Lào. Đến nay, chưa nhà sinh học nào tận mắt quan sát được một con sao la sống ngoài tự nhiên; chỉ có vài lần bẫy ảnh ghi lại được.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Phát hiện một loài thú lớn chưa từng được biết vào cuối thế kỷ hai mươi là chuyện hiếm có trên thế giới, và nó xảy ra ngay trên đất Việt Nam. Tập này mình kể câu chuyện ấy, và lý do vì sao sao la đang ở rất gần bờ tuyệt chủng.
Một bộ sọ trong nhà thợ săn
Tháng năm năm một nghìn chín trăm chín mươi hai, một đoàn khảo sát phối hợp giữa Bộ Lâm nghiệp Việt Nam và Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên đi điều tra động vật ở khu bảo tồn Vũ Quang. Trong nhà một người thợ săn địa phương, họ thấy một bộ sọ mang cặp sừng dài, thẳng, nhọn mà không ai nhận ra là của loài nào.
Các mẫu sừng, xương, da thu thập sau đó được phân tích và so sánh. Kết quả cho thấy đây là một loài, thậm chí một chi hoàn toàn mới với khoa học. Năm sau, loài được mô tả chính thức với tên khoa học gắn với địa danh Nghệ Tĩnh, tên gọi chung của vùng Nghệ An, Hà Tĩnh thời đó.
Người dân địa phương thì đã biết con vật này từ lâu. Tên sao la theo cách gọi của đồng bào vùng núi được cho là gợi tới cặp sừng thẳng như hai cái cọc guồng xa kéo sợi.
Đây là một lời nhắc khiêm tốn: một loài mới với khoa học chưa chắc đã mới với người sống cạnh nó.
Kỳ lân châu Á trông như thế nào?
Theo mẫu vật và ảnh bẫy, sao la có thân hình giống một con linh dương rừng cỡ vừa, lông nâu sẫm, mặt có những đốm trắng nổi bật. Cả con đực lẫn con cái đều có cặp sừng dài, gần như song song, hơi cong ra sau.
Về mặt di truyền, sao la gần với nhóm bò rừng hơn là với linh dương, dù vẻ ngoài khiến người ta dễ nghĩ ngược lại. Nó là đại diện duy nhất của chi riêng.
Cái tên kỳ lân châu Á là cách gọi của báo chí quốc tế, vừa vì vẻ bí ẩn, vừa vì gần như không ai được thấy nó. Hai chiếc sừng nhìn nghiêng có khi chồng lên nhau trông như một.
Sao la sống ở rừng thường xanh ẩm ở độ cao trung bình, thích những khe suối có cây lá rộng. Chúng được cho là sống đơn độc hoặc thành nhóm nhỏ, ăn lá cây.
Vì sao gần như không ai thấy sao la?
Sao la sống ở những khu rừng hiểm trở, mưa nhiều, ít người lui tới. Chúng nhút nhát, có lẽ hoạt động kín đáo, và số lượng được cho là rất ít.
Những hình ảnh chắc chắn về sao la ngoài tự nhiên chỉ đến từ bẫy ảnh, những máy chụp tự động đặt trong rừng. Bẫy ảnh ghi được sao la lần đầu ở Lào vào cuối những năm chín mươi, và ở Việt Nam, bẫy ảnh ở tỉnh Quảng Nam ghi được một cá thể vào năm hai nghìn mười ba.
Một số cá thể từng bị dân địa phương bắt được trong thập niên chín mươi và sau đó, nhưng không con nào sống được lâu trong điều kiện nuôi nhốt. Việc nuôi sao la vì thế cực kỳ khó và rủi ro.
Không ai biết chính xác còn bao nhiêu con sao la. Các nhà bảo tồn thận trọng cho rằng số lượng có thể rất nhỏ, và loài được xếp ở mức cực kỳ nguy cấp trong danh sách đỏ quốc tế.
Kẻ thù lớn nhất: những sợi bẫy dây
Sao la hiếm khi là mục tiêu săn bắt riêng. Mối đe doạ lớn nhất là bẫy dây: những vòng dây cáp, dây phanh xe đạp đặt hàng loạt trong rừng để bắt thú rừng nói chung, nhất là để bán thịt. Bẫy dây không chọn con mồi, sao la đi qua cũng mắc như bất kỳ con vật nào.
Ở nhiều khu rừng Trường Sơn, lực lượng tuần tra đã gỡ hàng nghìn bẫy dây mỗi năm, và bẫy mới lại được đặt. Đây là lý do nhiều chương trình bảo tồn tập trung vào gỡ bẫy và giảm nhu cầu tiêu thụ thịt thú rừng.
Sao la được pháp luật Việt Nam bảo vệ ở mức cao nhất. Săn, bẫy, buôn bán sao la hay bộ phận của nó đều là vi phạm nghiêm trọng.
Mỗi người có thể góp phần đơn giản nhất bằng cách không ăn thịt thú rừng, không mua sừng, da, móng thú hoang dã làm đồ trang trí.
Trường Sơn: kho báu của những loài mới
Sao la không phải phát hiện đơn lẻ. Trong những năm chín mươi, cũng ở dải Trường Sơn, giới khoa học mô tả thêm những loài hươu nai nhỏ mới như mang lớn và mang Trường Sơn, cùng nhiều loài bò sát, ếch nhái, chim và thực vật mới.
Lý do là dải núi này có địa hình chia cắt mạnh, khí hậu ẩm, và từng là nơi trú ẩn của rừng qua những thời kỳ khí hậu khô lạnh. Nhiều loài tiến hoá tách biệt ở đây.
Các nhà khoa học và tổ chức bảo tồn vẫn đang tìm kiếm sao la sống bằng bẫy ảnh, bằng chó đánh hơi, bằng phân tích ADN trong nước suối và trong máu những con vắt hút máu thú. Mục tiêu là tìm được cá thể để bảo vệ và có thể nhân giống.
Lần tới nghe ai nói Việt Nam đã khám phá hết thiên nhiên của mình, bạn hãy kể cho họ chuyện cặp sừng trong nhà người thợ săn Vũ Quang.
Câu hỏi thường gặp
Sao la có ở vườn thú nào không?
Hiện không có vườn thú nào trên thế giới nuôi sao la. Những cá thể từng bị bắt trước đây đều không sống được lâu.
Vì sao gọi là sao la?
Tên gọi được cho là bắt nguồn từ cách gọi của người dân vùng núi, ví cặp sừng thẳng của nó với một bộ phận của khung guồng kéo sợi. Đây là cách giải thích được nhắc nhiều nhưng có thể còn những cách hiểu khác.
Phân tích ADN trong máu vắt là gì?
Vắt hút máu thú rừng và giữ máu trong cơ thể một thời gian. Phân tích ADN từ máu ấy cho biết vắt đã hút máu loài nào, giúp phát hiện thú hiếm mà không cần nhìn thấy chúng.
Sao la có nguy cơ tuyệt chủng thật không?
Có. Loài được xếp mức cực kỳ nguy cấp, số lượng có thể rất nhỏ và chịu áp lực bẫy dây liên tục. Các nhà bảo tồn coi đây là cuộc chạy đua với thời gian.
Người dân phát hiện dấu vết sao la thì nên làm gì?
Nên báo cho kiểm lâm, ban quản lý khu bảo tồn hoặc chính quyền địa phương, không tự ý bắt hay xua đuổi. Thông tin về vị trí cần được giữ kín để tránh kẻ săn trộm.
