Tên khoa học của mỗi loài sinh vật gồm hai chữ Latinh: chữ đầu là tên chi, viết hoa; chữ sau là tên loài, viết thường, như Homo sapiens cho loài người, Oryza sativa cho cây lúa. Cách đặt tên hai chữ này được nhà thực vật học Thuỵ Điển Carl Linnaeus dùng nhất quán và phổ biến từ giữa thế kỷ mười tám. Nhờ nó, các nhà sinh học khắp thế giới gọi đúng một loài, dù mỗi vùng có tên gọi riêng.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Có lẽ bạn từng thấy những chữ in nghiêng khó đọc trên biển tên cây trong vườn bách thảo. Tập này mình kể chúng từ đâu ra và vì sao chúng hữu ích.
Thế giới trước Linnaeus: những cái tên dài cả câu
Trước thế kỷ mười tám, các nhà tự nhiên học châu Âu gọi tên cây cỏ bằng những cụm từ Latinh mô tả dài dằng dặc, có khi hàng chục chữ, kiểu cây có lá hình tim, mép răng cưa, hoa mọc ở nách lá. Mỗi khi phát hiện một loài gần giống, tên lại phải dài thêm để phân biệt.
Những cái tên ấy khó nhớ, khó dùng, và mỗi tác giả mô tả một kiểu, nên cùng một cây có thể có nhiều tên khác nhau, hai cây khác nhau lại có thể bị gọi giống nhau.
Carl Linnaeus sinh năm một nghìn bảy trăm lẻ bảy ở Thuỵ Điển, là con một mục sư mê làm vườn. Ông học y, rồi trở thành giáo sư ở Đại học Uppsala. Từ trẻ ông đã say mê sắp xếp, phân loại mọi thứ trong tự nhiên.
Năm một nghìn bảy trăm ba mươi lăm, ông in phiên bản đầu tiên của cuốn Hệ thống tự nhiên, khi ấy chỉ là một tập mỏng. Qua nhiều lần tái bản, nó dày lên thành bộ sách đồ sộ.
Hai chữ thay cho cả câu
Linnaeus không phải người đầu tiên nghĩ tới tên hai chữ, nhưng ông là người dùng nó một cách nhất quán cho toàn bộ thực vật trong cuốn Các loài thực vật xuất bản năm một nghìn bảy trăm năm mươi ba, và cho động vật trong lần tái bản thứ mười của Hệ thống tự nhiên năm một nghìn bảy trăm năm mươi tám.
Ngày nay hai mốc ấy vẫn được dùng làm điểm khởi đầu chính thức cho việc đặt tên thực vật và động vật. Những cái tên trước đó không còn giá trị pháp lý trong danh pháp.
Ông cũng sắp xếp sinh vật thành các bậc lồng vào nhau: loài nằm trong chi, chi trong bộ, bộ trong lớp, lớp trong giới. Các nhà khoa học sau này thêm bậc họ và ngành. Hệ thống bậc thang ấy vẫn còn dùng, dù cách xếp đã đổi rất nhiều nhờ hiểu biết về tiến hoá và gen.
Chính Linnaeus đặt tên loài người là Homo sapiens, nghĩa là người thông thái. Ông cũng xếp người chung nhóm với các loài khỉ vượn, một quyết định gây tranh cãi thời ấy.
Vì sao lại là tiếng Latinh?
Thời Linnaeus, tiếng Latinh là ngôn ngữ chung của giới học thuật châu Âu. Ngày nay tiếng Latinh vẫn được giữ cho tên khoa học vì nó là ngôn ngữ không còn ai nói hằng ngày, nên không thay đổi theo thời gian và không thuộc riêng nước nào.
Tên khoa học được viết nghiêng, chữ đầu của tên chi viết hoa, tên loài viết thường kể cả khi đặt theo tên người hay địa danh. Tên có thể mô tả đặc điểm, nơi tìm thấy, hoặc vinh danh một người.
Nhiều loài của Việt Nam mang địa danh Việt trong tên khoa học. Sao la mà mình kể ở chuyên mục đa dạng sinh học có tên Pseudoryx nghetinhensis, gắn với vùng Nghệ Tĩnh. Sâm Ngọc Linh có tên Panax vietnamensis. Cây sen là Nelumbo nucifera.
Việc đặt tên cho loài mới tuân theo những bộ quy tắc quốc tế riêng cho động vật và cho thực vật, nấm, tảo, nhằm tránh trùng lặp và tranh chấp.
Tên địa phương đẹp nhưng dễ nhầm
Tên gọi dân gian là một phần văn hoá quý, nhưng cùng một tên có thể chỉ nhiều loài khác nhau ở các vùng, và một loài có thể có nhiều tên. Cùng một loài cây có khi miền Bắc gọi một kiểu, miền Nam gọi một kiểu, đồng bào dân tộc lại có tên riêng.
Sự nhầm lẫn này có thể gây hậu quả thật. Trong dược liệu, nhầm hai cây cùng tên địa phương có thể dẫn tới ngộ độc. Trong buôn bán động vật hoang dã, tên gọi mơ hồ có thể bị lợi dụng để che giấu loài được bảo vệ.
Với nhà khoa học, tên khoa học là chiếc chìa khoá để tra cứu mọi thông tin về một loài: nó sống ở đâu, có bị đe doạ không, đã được nghiên cứu những gì.
Vì vậy trong sách khoa học, trên biển tên cây vườn bách thảo, trên nhãn dược liệu, tên khoa học luôn đi kèm tên thường gọi.
Nghề phân loại học ngày nay
Linnaeus gửi nhiều học trò đi khắp thế giới thu thập mẫu vật. Nhiều người đã bỏ mạng trên những chuyến đi xa. Mẫu vật họ mang về làm nên những bộ sưu tập đồ sộ mà các bảo tàng vẫn giữ tới nay.
Ngày nay, các nhà phân loại học vẫn mô tả loài mới mỗi năm, kết hợp quan sát hình thái với phân tích ADN. Ở Việt Nam, các viện nghiên cứu và bảo tàng thiên nhiên giữ những bộ mẫu tiêu bản quý, là cơ sở cho mọi nghiên cứu đa dạng sinh học.
Mỗi loài mới được mô tả cần một mẫu chuẩn được lưu giữ ở bảo tàng, để bất kỳ ai về sau cũng có thể đối chiếu. Đó là cách khoa học giữ cho tên gọi gắn chặt với một sinh vật cụ thể.
Lần tới vào một vườn bách thảo, bạn thử đọc chữ in nghiêng trên biển tên cây và tra xem nó nghĩa là gì. Nhiều cái tên giấu một câu chuyện về người tìm ra hay vùng đất nơi cây mọc.
Câu hỏi thường gặp
Tên khoa học có thay đổi không?
Có. Khi nghiên cứu mới cho thấy một loài nên được chuyển sang chi khác hoặc hai loài thật ra là một, tên khoa học có thể đổi. Việc này theo quy tắc chặt chẽ để giữ được lịch sử tên gọi.
Cách đọc tên khoa học thế nào cho đúng?
Không có một cách đọc bắt buộc duy nhất, mỗi nước thường đọc theo thói quen ngôn ngữ của mình. Quan trọng là viết đúng.
Ai được quyền đặt tên loài mới?
Bất kỳ ai mô tả loài mới theo đúng quy tắc quốc tế và công bố trong một ấn phẩm khoa học đều có thể đặt tên. Thực tế phần lớn là các nhà phân loại học.
Vì sao một số loài mang tên người?
Đặt tên theo người là cách vinh danh nhà khoa học, người thu thập mẫu hoặc người có đóng góp. Theo quy tắc, người mô tả không nên đặt tên loài theo chính mình.
Linnaeus có tin vào tiến hoá không?
Lúc đầu Linnaeus tin các loài được tạo ra cố định. Về sau, khi thấy các cây lai tạo ra dạng mới, ông có phần cởi mở hơn về khả năng loài thay đổi trong giới hạn nhất định, nhưng ông không có lý thuyết tiến hoá.
