Tế bào gốc là những tế bào chưa chuyên hoá, có hai khả năng đặc biệt: tự phân chia để làm mới chính mình và biến thành các loại tế bào chuyên biệt như tế bào máu, tế bào da, tế bào cơ. Ứng dụng đã vững vàng nhất hiện nay là ghép tế bào gốc tạo máu cho một số bệnh về máu. Còn phần lớn những lời hứa trẻ hoá, chữa bách bệnh bằng tế bào gốc mà bạn thấy trên mạng thì chưa có bằng chứng.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Tế bào gốc là một trong những chủ đề khoa học thật sự hứa hẹn, và cũng vì thế mà bị quảng cáo lạm dụng nhiều nhất. Tập này mình tách bạch hai phần đó.
Tế bào gốc khác tế bào thường ở đâu?
Phần lớn tế bào trong cơ thể bạn đã chọn nghề. Tế bào gan làm việc của gan, tế bào thần kinh truyền tín hiệu, và chúng không quay lại làm nghề khác được. Tế bào gốc thì giống học sinh chưa chọn ngành: còn nhiều cánh cửa mở.
Khả năng mở bao nhiêu cánh cửa khác nhau tuỳ loại. Hợp tử vừa thụ tinh có thể tạo ra cả cơ thể lẫn nhau thai. Tế bào gốc phôi ở giai đoạn sớm có thể thành hầu như mọi loại tế bào của cơ thể. Tế bào gốc trưởng thành thì hẹp hơn, thường chỉ tạo ra các loại tế bào của một mô nhất định.
Khi một tế bào gốc chia đôi, nó thường giữ lại một tế bào gốc và cho ra một tế bào bắt đầu đi vào con đường chuyên hoá. Nhờ cách chia đó, kho tế bào gốc không cạn mà mô vẫn được bổ sung tế bào mới.
Tuỷ xương của bạn lúc này đang làm đúng việc đó: mỗi ngày tạo ra một lượng khổng lồ tế bào máu mới từ một nhóm tế bào gốc tạo máu khá nhỏ.
Ba loại tế bào gốc hay được nhắc
Loại thứ nhất là tế bào gốc phôi, lấy từ phôi ở giai đoạn rất sớm. Chúng linh hoạt nhất nhưng việc sử dụng gắn với những câu hỏi đạo đức, và mỗi nước có quy định riêng.
Loại thứ hai là tế bào gốc trưởng thành, nằm sẵn trong nhiều mô của người lớn như tuỷ xương, da, ruột. Máu cuống rốn của trẻ sơ sinh cũng chứa tế bào gốc tạo máu, đó là lý do có dịch vụ lưu trữ máu cuống rốn.
Loại thứ ba ra đời năm hai nghìn lẻ sáu, khi một nhóm nghiên cứu Nhật Bản cho thấy có thể đưa tế bào da trưởng thành quay ngược về trạng thái gần giống tế bào gốc phôi bằng cách bật một số ít gen. Chúng được gọi là tế bào gốc vạn năng cảm ứng, và công trình này nhận giải Nobel Y học năm hai nghìn mười hai.
Phát hiện thứ ba gây chấn động vì nó cho thấy số phận của tế bào không phải là con đường một chiều như người ta từng tin.
Những gì tế bào gốc đã làm được thật
Ứng dụng lâu đời và vững nhất là ghép tế bào gốc tạo máu, quen gọi là ghép tuỷ. Nó được dùng cho một số bệnh như một số thể bệnh bạch cầu, u lympho, suy tuỷ, và vài bệnh máu di truyền. Đây là phương pháp nặng nề, có rủi ro thật, được làm ở các bệnh viện chuyên khoa với chỉ định chặt chẽ.
Một số kỹ thuật dùng tế bào gốc của mô da và giác mạc cũng đã được ứng dụng trong điều trị bỏng nặng và tổn thương bề mặt mắt ở một số nơi trên thế giới.
Ngoài ra, tế bào gốc cảm ứng là công cụ nghiên cứu rất mạnh. Các nhà khoa học lấy tế bào da của người bệnh, đưa về trạng thái gốc rồi biệt hoá thành tế bào thần kinh hay tế bào tim, để quan sát bệnh trong đĩa nuôi cấy và thử thuốc.
Rất nhiều thử nghiệm lâm sàng khác đang chạy cho bệnh tim, bệnh mắt, tổn thương tuỷ sống, bệnh thần kinh. Đang thử nghiệm nghĩa là chưa biết chắc hiệu quả, và kết quả có thể là không hiệu quả.
Vì sao cần cảnh giác với quảng cáo tế bào gốc
Khắp nơi trên thế giới, không riêng Việt Nam, xuất hiện những cơ sở mời tiêm tế bào gốc để trẻ hoá, chữa tiểu đường, tự kỷ, thoái hoá khớp, với giá rất cao. Nhiều lời mời như vậy dựa trên những ca kể lại chứ không dựa trên thử nghiệm có đối chứng.
Rủi ro không chỉ là mất tiền. Đã có những báo cáo y khoa về biến chứng nghiêm trọng sau các ca tiêm tế bào gốc không được kiểm soát, như nhiễm trùng hay mù mắt. Tế bào gốc mạnh chính vì nó phân chia và biến đổi được, và cũng chính vì thế mà dùng sai chỗ có thể gây hại.
Với mỹ phẩm, những chữ như chiết xuất tế bào gốc táo hay tế bào gốc thực vật trên nhãn kem thường chỉ là chiết xuất từ mô cây. Tế bào gốc thực vật không thể biến thành tế bào da người.
Một vài câu hỏi giúp bạn tỉnh táo: phương pháp này đã qua thử nghiệm lâm sàng có đối chứng chưa, được cơ quan quản lý y tế cấp phép cho đúng bệnh này chưa, và bác sĩ điều trị chính của mình nghĩ sao.
Nên hỏi ai và hỏi những gì?
Nếu người thân được giới thiệu một liệu pháp tế bào gốc, người nên hỏi đầu tiên là bác sĩ chuyên khoa đang theo dõi bệnh đó, tốt nhất ở bệnh viện có khoa chuyên sâu. Hãy mang theo tờ quảng cáo và hỏi thẳng có bằng chứng nào cho bệnh của mình.
Với lưu trữ máu cuống rốn, đây là quyết định của gia đình khi mang thai, có chi phí dài hạn. Nên hỏi bác sĩ sản khoa về khả năng thật sự dùng tới, khác nhau giữa lưu trữ riêng và hiến cho ngân hàng chung, rồi mới quyết.
Đừng để từ tế bào gốc tự nó tạo niềm tin. Một từ khoa học đúng có thể được gắn vào một sản phẩm không đúng.
Tế bào gốc là một câu chuyện thật đẹp về khả năng tự làm mới của sự sống. Bạn giữ lòng tò mò với nó, và giữ sự hoài nghi với những ai bán nó quá dễ dàng.
Câu hỏi thường gặp
Tế bào gốc có giúp trẻ hoá không?
Hiện chưa có bằng chứng khoa học vững chắc cho thấy tiêm tế bào gốc giúp trẻ hoá cơ thể người khoẻ mạnh. Những lời hứa như vậy nên được hỏi lại bác sĩ trước khi bỏ tiền.
Hiến tế bào gốc tạo máu có nguy hiểm không?
Ngày nay tế bào gốc tạo máu thường được lấy từ máu ngoại vi sau khi người hiến dùng thuốc kích thích theo chỉ định, hoặc lấy từ tuỷ xương. Quy trình do bệnh viện thực hiện và người hiến được khám, tư vấn kỹ về rủi ro trước.
Tế bào gốc cảm ứng khác tế bào gốc phôi thế nào?
Tế bào gốc cảm ứng được tạo từ tế bào trưởng thành nên tránh được việc dùng phôi và có thể mang đúng bộ gen của người bệnh. Tuy vậy, chúng vẫn có khác biệt nhỏ so với tế bào gốc phôi và đang được nghiên cứu tiếp.
Vì sao một số động vật mọc lại được chi mà người thì không?
Kỳ nhông và một số loài khác giữ được khả năng đưa tế bào quanh vết thương về trạng thái gần gốc rồi dựng lại cả chi. Ở người, khả năng tái tạo hạn chế hơn nhiều, chủ yếu ở da, gan, máu và niêm mạc.
Ở Việt Nam có ghép tế bào gốc tạo máu không?
Có. Một số bệnh viện chuyên khoa huyết học và ung bướu đã thực hiện ghép tế bào gốc tạo máu. Người bệnh cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá chỉ định cụ thể.
