Ao hồ nổi váng xanh khi nước thừa chất dinh dưỡng, chủ yếu là đạm và lân đến từ nước thải sinh hoạt, chuồng trại và phân bón rửa trôi. Tảo và vi khuẩn lam được bữa tiệc nên bùng phát, phủ kín mặt nước. Ban ngày chúng tạo ôxy, nhưng ban đêm chúng hô hấp và tiêu thụ ôxy; khi chúng chết hàng loạt, vi khuẩn phân huỷ xác lại tiêu thêm ôxy. Cá chết ngạt, thường vào lúc gần sáng.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Hình ảnh cá chết trắng mặt hồ đã xuất hiện ở không ít hồ đô thị Việt Nam. Tập này mình giải thích cơ chế, để những gì bạn thấy trên bản tin trở nên dễ hiểu hơn.
Phú dưỡng: khi nước quá giàu
Phú dưỡng nghĩa là giàu dinh dưỡng. Nghe như điều tốt, nhưng với ao hồ, giàu quá lại thành bệnh. Trong một hồ tự nhiên cân bằng, lân và đạm thường khan hiếm, giữ cho tảo ở mức vừa phải.
Khi nước thải sinh hoạt, nước rửa chuồng trại, phân bón từ ruộng vườn chảy vào, lượng đạm và lân tăng vọt. Tảo, vốn bị kìm vì thiếu dinh dưỡng, nay được thả cửa sinh sôi.
Lân thường là chất giới hạn quan trọng ở hồ nước ngọt. Đó là lý do nhiều nước từng hạn chế lân trong bột giặt, và hiệu quả thấy rõ ở một số hồ lớn.
Nước đổi màu từ trong sang xanh lục đục, rồi nổi váng như sơn xanh, đôi khi có mùi tanh hôi. Đó là lúc hồ đã vượt ngưỡng.
Vì sao cá chết vào lúc rạng sáng?
Ban ngày, tảo quang hợp và thải ôxy vào nước. Một hồ nhiều tảo vào buổi chiều nắng có thể rất giàu ôxy. Nhưng khi trời tối, quang hợp ngừng, còn hô hấp thì vẫn tiếp tục cả đêm: tảo, vi khuẩn, cá đều tiêu ôxy.
Lượng ôxy giảm dần suốt đêm và xuống thấp nhất vào khoảng rạng sáng. Nếu tảo quá dày, ôxy có thể tụt xuống dưới mức cá chịu được. Người nuôi cá quen thấy cảnh cá nổi đầu đớp khí trên mặt ao lúc sáng sớm, đó là dấu hiệu báo động.
Những ngày trời âm u nhiều ngày liền, tảo quang hợp kém, ôxy ban ngày không được bù đủ. Khi nhiệt độ cao, nước giữ được ít ôxy hơn. Những điều kiện ấy cộng lại thường đi trước các đợt cá chết hàng loạt.
Khi tảo chết đồng loạt, xác tảo chìm xuống, vi khuẩn phân huỷ chúng và tiêu thụ thêm rất nhiều ôxy. Hồ có thể rơi vào tình trạng thiếu ôxy kéo dài, kèm mùi hôi do các khí sinh ra khi phân huỷ thiếu ôxy.
Váng xanh có độc không?
Không phải mọi váng xanh đều nguy hiểm như nhau, nhưng một số loài vi khuẩn lam khi bùng phát có thể tạo ra độc tố ảnh hưởng tới gan, thần kinh, và gây kích ứng da. Bằng mắt thường không phân biệt được váng nào có độc.
Vì vậy lời khuyên an toàn là không bơi, không lội, không cho trẻ em và vật nuôi chơi ở nước có váng xanh dày. Chó uống hoặc liếm lông dính nước hồ có váng độc đã được ghi nhận bị ngộ độc ở nhiều nơi trên thế giới.
Không dùng nước ao hồ đang nở hoa tảo để tưới rau ăn sống hay cho gia súc uống. Đun sôi không phá huỷ được mọi loại độc tố của vi khuẩn lam.
Nếu có người bị nôn, tiêu chảy, phát ban sau khi tiếp xúc với nước hồ có váng, nên đi khám và báo cho bác sĩ biết về lần tiếp xúc đó.
Ao nuôi cá trong vườn nhà: phòng hơn chữa
Với ao nuôi cá gia đình, nguyên nhân phú dưỡng thường gần hơn ta nghĩ: cho ăn thừa, thức ăn thừa chìm xuống thối rữa; nuôi quá dày; nước chuồng lợn, chuồng gà chảy thẳng vào ao.
Cho cá ăn vừa đủ, quan sát xem cá ăn hết trong thời gian ngắn hay không. Không xả trực tiếp nước thải chăn nuôi xuống ao. Định kỳ thay bớt nước, nạo vét bùn đáy khi ao quá nhiều bùn.
Khi nước xanh đậm và trời âm u oi bức, nên theo dõi cá vào lúc sáng sớm. Nhiều hộ nuôi dùng máy quạt nước hoặc sục khí vào ban đêm để bù ôxy.
Cán bộ khuyến ngư địa phương có thể hướng dẫn đo các chỉ tiêu nước đơn giản và cách xử lý phù hợp với từng loại cá.
Hồ đô thị: căn bệnh của cả lưu vực
Ở thành phố, hồ thường nhận nước thải từ nhiều cống quanh khu dân cư. Dù có nạo vét, nếu nguồn đạm lân vẫn đổ vào hằng ngày thì váng xanh sẽ quay lại.
Giải pháp lâu dài là tách và xử lý nước thải trước khi vào hồ, trồng thực vật thuỷ sinh ven bờ để hút bớt dinh dưỡng, và hạn chế chất thải rắn bị vứt xuống hồ. Những biện pháp như sục khí, thả chế phẩm chỉ chữa phần ngọn.
Ở nông thôn, giảm lượng phân bón thừa và giữ dải cây xanh ven kênh mương giúp chặn bớt dinh dưỡng trước khi chúng xuống sông hồ. Như mình kể ở tập về vi khuẩn cố định đạm, đạm bón thừa không biến mất mà đi đâu đó.
Lần tới đi dạo quanh một hồ, bạn thử nhìn màu nước vào buổi chiều và buổi sáng. Màu nước là bản tin sức khoẻ của cả lưu vực xung quanh nó.
Câu hỏi thường gặp
Nước hồ xanh có phải là nước sạch không?
Không hẳn. Màu xanh lục đục thường do tảo dày đặc, dấu hiệu nước giàu dinh dưỡng. Nước hồ sạch tự nhiên thường trong, nhìn thấy đáy ở chỗ nông.
Thả cá mè có giúp giảm tảo không?
Một số loài cá ăn tảo và sinh vật phù du có thể giúp phần nào, đây là một hướng gọi là điều khiển sinh học. Nhưng nếu nguồn dinh dưỡng vẫn đổ vào thì hiệu quả hạn chế.
Biển có bị phú dưỡng không?
Có. Vùng ven biển gần cửa sông lớn có thể bị tảo bùng phát, đôi khi gọi là thuỷ triều đỏ, gây thiếu ôxy và làm chết hải sản.
Vì sao cá chết thường ở hồ nông, nước tù?
Hồ nông, ít lưu thông có lượng nước ít, dễ nóng lên, dễ thiếu ôxy và tích tụ dinh dưỡng. Hồ sâu, có dòng chảy ra vào thì ôxy được bổ sung tốt hơn.
Có nên ăn cá chết nổi trên hồ không?
Không. Cá chết không rõ nguyên nhân, nhất là ở hồ ô nhiễm, có thể đã ươn hỏng hoặc chứa độc tố. Nên báo cho đơn vị quản lý hồ để thu gom.
