Thạch sùng bám được lên trần nhà nhờ hàng triệu sợi lông siêu nhỏ dưới các ngón chân. Mỗi sợi lại chẻ thành vô số đầu tí hon áp sát bề mặt, tạo ra lực hút rất yếu giữa các phân tử, nhưng hàng tỉ lực yếu cộng lại thì đủ giữ cả cơ thể dính ngược trên trần. Còn khi bị tóm, thạch sùng tự đứt đuôi theo những đường nứt có sẵn trong đốt sống đuôi để thoát thân.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Con thạch sùng chặc lưỡi trên trần nhà là người bạn cùng phòng của gần như mọi gia đình Việt. Tập này mình nhìn kỹ hai tài năng của nó, cả hai đều làm các nhà khoa học phải ngả mũ.
Bí mật không phải keo, cũng không phải giác hút
Trong một thời gian dài, người ta đoán chân thạch sùng có chất keo hoặc hoạt động như giác hút. Cả hai đều sai. Chân thạch sùng khô, không tiết keo, và vẫn bám được cả trong chân không, nơi giác hút không thể hoạt động.
Nhìn dưới kính hiển vi điện tử, mặt dưới ngón chân thạch sùng phủ những nếp gấp, trên mỗi nếp là hàng nghìn sợi lông cực nhỏ. Mỗi sợi lông lại toả ra hàng trăm nhánh, đầu mỗi nhánh dẹt như chiếc thìa tí hon.
Đầu những chiếc thìa ấy nhỏ tới mức áp sát được bề mặt ở khoảng cách chỉ vài phân tử. Ở khoảng cách đó xuất hiện một loại lực hút yếu giữa mọi phân tử, các nhà vật lý gọi là lực van der Waals. Một chiếc thìa chỉ tạo lực rất nhỏ, nhưng hàng tỉ chiếc cùng lúc tạo ra lực bám lớn.
Đầu thế kỷ hai mươi mốt, một nhóm nhà khoa học đo được lực bám của một sợi lông đơn lẻ và xác nhận cơ chế này. Đó là một ví dụ đẹp về việc sinh học và vật lý gặp nhau.
Bám chặt mà vẫn chạy nhanh
Câu hỏi tiếp theo là: bám chặt như vậy thì làm sao nhấc chân lên để chạy? Thạch sùng giải quyết bằng góc. Các sợi lông chỉ bám mạnh khi được kéo theo một hướng nhất định. Khi thạch sùng cuộn ngón chân từ đầu ngón lên, góc thay đổi và lực bám gần như biến mất.
Nhờ vậy nó có thể dính chặt và nhả ra hàng chục lần mỗi giây khi chạy, mà không tốn sức gỡ chân. Bạn để ý sẽ thấy thạch sùng đi trên trần như đi trên sàn.
Chân thạch sùng còn tự làm sạch: bụi bẩn bám vào sợi lông dính vào bề mặt nhiều hơn dính vào chân, sau vài bước là chân sạch lại.
Có những bề mặt thạch sùng khó bám, như một số loại nhựa chống dính, hoặc bề mặt quá ướt. Ngoài thiên nhiên, chúng chủ yếu leo đá, cây, và tường nhà.
Đứt đuôi để thoát thân
Khi bị mèo vồ hay bị tóm đuôi, thạch sùng có thể chủ động bỏ đuôi. Trong các đốt sống đuôi có sẵn những mặt phẳng yếu, nơi xương, cơ và mạch máu được sắp xếp để đứt gọn. Cơ quanh chỗ đứt co thắt lại làm máu chảy rất ít.
Đoạn đuôi rơi ra vẫn ngọ nguậy, quẫy mạnh trong một thời gian vì các dây thần kinh và cơ trong đó còn hoạt động. Kẻ săn mồi bị thu hút bởi khúc đuôi quẫy đạp, trong khi chủ nhân của nó chạy thoát.
Bỏ đuôi không miễn phí. Đuôi là nơi dự trữ mỡ, giúp giữ thăng bằng khi leo trèo, và với nhiều loài thằn lằn còn quan trọng trong giao tiếp. Một con thạch sùng mất đuôi phải dùng năng lượng để mọc lại.
Vì vậy thạch sùng không bỏ đuôi tuỳ tiện. Bạn bắt nhẹ một con thạch sùng chưa chắc đã làm nó đứt đuôi, nhưng tóm mạnh vào đuôi thì gần như chắc chắn.
Đuôi mọc lại có giống đuôi cũ?
Sau vài tuần tới vài tháng, thạch sùng mọc lại đuôi mới. Nhưng đuôi mới không giống đuôi cũ. Thay vì các đốt sống xương, phần lõi đuôi mới là một ống sụn liền một khối.
Đuôi mọc lại thường ngắn hơn, màu sắc và vảy khác đi, nhìn kỹ có thể thấy ranh giới giữa phần cũ và phần mới. Con thạch sùng đuôi hai màu trên trần nhà bạn có lẽ đã từng một lần thoát chết.
Đuôi mọc lại cũng không có mặt phẳng yếu như đuôi gốc, nên nếu bị tóm lần sau, nó thường phải bỏ phần đuôi còn lại phía trên chỗ đứt cũ.
Các nhà nghiên cứu tái tạo mô quan tâm tới thằn lằn vì chúng là động vật có xương sống gần với thú, mà vẫn mọc lại được một bộ phận phức tạp.
Thạch sùng, tắc kè và người bạn cùng nhà
Thạch sùng nhà phổ biến ở Việt Nam là loài nhỏ, màu xám nhạt, kêu chặc chặc. Tắc kè là họ hàng to hơn nhiều, da có đốm cam xanh, kêu tắc kè rất to và thường sống ở cây lớn, mái nhà cũ.
Thạch sùng ăn côn trùng, nhất là muỗi, bướm đêm, ruồi bị ánh đèn thu hút. Chúng thường canh quanh bóng đèn vì đó là quầy thức ăn. Có thạch sùng trong nhà là có một người diệt muỗi miễn phí.
Thạch sùng không có độc. Chuyện thạch sùng rơi vào nồi canh gây ngộ độc là một nỗi lo truyền miệng; nguy cơ thật nếu có đến từ vi khuẩn trên da và phân của nó, như với nhiều động vật khác. Đậy nắp nồi và giữ bếp sạch là đủ.
Lần tới nghe tiếng chặc chặc trên trần, bạn thử ngước lên tìm. Nhìn kỹ đôi chân bám ngược của nó, bạn đang xem một trong những phát minh tinh vi nhất của thiên nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Thạch sùng kêu chặc chặc để làm gì?
Tiếng kêu được cho là dùng để đánh dấu lãnh thổ và giao tiếp với nhau, nhất là giữa các con đực. Dân gian có nhiều cách giải nghĩa tiếng thạch sùng, nhưng đó là văn hoá, không phải khoa học.
Băng dính mô phỏng chân thạch sùng có thật không?
Có. Nhiều nhóm nghiên cứu đã chế tạo vật liệu khô có cấu trúc sợi siêu nhỏ bắt chước chân thạch sùng, dùng thử cho robot leo tường và kẹp vật. Hiệu quả còn kém xa chân thật.
Thạch sùng con đẻ trứng hay đẻ con?
Thạch sùng đẻ trứng, thường hai quả nhỏ vỏ cứng giấu trong khe tường, sau tủ, góc khuất. Trứng nở sau vài tuần tuỳ nhiệt độ.
Vì sao thạch sùng hay ở gần đèn?
Ánh đèn thu hút côn trùng bay về, và thạch sùng tới đó để săn mồi. Đó là thói quen kiếm ăn chứ không phải vì thạch sùng thích ánh sáng.
Thằn lằn ngoài vườn có đứt đuôi được không?
Nhiều loài thằn lằn cũng tự đứt đuôi được, nhưng không phải tất cả. Một số loài như kỳ đà, nhông thường không có khả năng này.
