Loài ngoại lai xâm hại là loài được con người mang từ nơi khác tới, gặp môi trường mới không có kẻ thù tự nhiên hay bệnh tật kìm hãm, nên sinh sôi nhanh, lấn át loài bản địa và gây thiệt hại. Ở Việt Nam, những ví dụ quen thuộc là ốc bươu vàng phá lúa, cây mai dương lấn chiếm đất ngập nước, bèo tây làm tắc kênh rạch.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Phần lớn loài ngoại lai đến đây với ý tốt: để nuôi làm thực phẩm, để làm cảnh, để làm hàng rào. Tập này mình kể vì sao ý tốt lại thành hoạ, và mỗi người có thể làm gì.
Ốc bươu vàng: từ món ăn hứa hẹn thành dịch hại
Ốc bươu vàng có nguồn gốc từ Nam Mỹ. Vào khoảng những năm tám mươi của thế kỷ trước, nó được đưa vào nhiều nước châu Á với kỳ vọng làm nguồn thực phẩm và hàng xuất khẩu, trong đó có Việt Nam. Thị trường không như mong đợi, ốc bị bỏ hoặc thoát ra kênh mương.
Ở ruộng lúa Việt Nam, ốc gặp thiên đường: nước, mạ non mềm, ít kẻ thù. Mỗi ổ trứng màu hồng tươi bám trên thân lúa, bờ kênh chứa hàng trăm trứng, nở thành ốc con chỉ sau ít ngày. Ốc ăn trụi mạ non chỉ trong một đêm.
Ốc bươu vàng nay có mặt ở hầu hết các vùng trồng lúa. Nông dân phải tốn công nhặt ốc, ngắt trứng, rút nước ruộng, đặt cọc tre dụ ốc đẻ để thu gom. Nó cũng lấn át loài ốc bươu đen bản địa.
Màu hồng rực của trứng ốc không phải để làm đẹp: nó cảnh báo kẻ thù rằng trứng có chất độc. Vì vậy không nên chạm tay trần vào trứng và không nên cho gia cầm ăn trứng ốc.
Cây mai dương và bèo tây: lấn đất, lấp nước
Cây mai dương là loài cây bụi có gai, lá giống cây trinh nữ nhưng to hơn nhiều, gốc từ châu Mỹ nhiệt đới. Nó mọc dày thành những đám rậm gai góc ven sông, ven kênh và trên đất ngập nước, hạt sống lâu trong đất và nảy mầm hàng loạt.
Ở Vườn quốc gia Tràm Chim, Đồng Tháp, mai dương từng xâm lấn những đồng cỏ năng, nơi kiếm ăn của sếu đầu đỏ. Việc diệt trừ phải làm nhiều năm liền, tốn kém và vất vả.
Bèo tây, hay lục bình, gốc Nam Mỹ, được mang đi khắp thế giới vì hoa tím đẹp. Nó sinh sản cực nhanh, phủ kín mặt sông, làm tắc dòng chảy, cản thuyền bè, che ánh sáng và làm giảm ôxy trong nước.
Bèo tây là ví dụ thú vị vì con người đã tìm cách tận dụng: thân bèo phơi khô đan thành giỏ, thảm, ghế, thành nghề thủ công ở nhiều làng miền Tây. Tận dụng giúp giảm bớt, nhưng không thay được việc quản lý.
Vì sao loài ngoại lai bùng phát?
Ở quê nhà, mỗi loài bị kiềm chế bởi kẻ săn mồi, bệnh tật, đối thủ cạnh tranh đã tiến hoá cùng nó qua hàng triệu năm. Khi được chuyển tới nơi mới, nó bỏ lại những kẻ kiềm chế ấy phía sau.
Các loài bản địa ở nơi mới chưa từng gặp nó, nên chưa có cách đối phó: chim không nhận ra nó là thức ăn, cây bản địa không cạnh tranh nổi tốc độ mọc của nó.
Không phải loài ngoại lai nào cũng xâm hại. Phần lớn cây trồng, vật nuôi của ta có nguồn gốc nơi khác và sống hiền lành nhờ con người quản lý. Chỉ một số ít loài thoát ra và bùng phát, nhưng số ít ấy gây thiệt hại rất lớn.
Một khi đã lan rộng, loài xâm hại gần như không thể diệt tận gốc. Vì vậy ngăn chặn từ đầu luôn rẻ hơn nhiều so với chữa cháy về sau.
Cá lau kiếng, rùa tai đỏ và chuyện phóng sinh
Cá lau kiếng, loài cá da cứng có miệng hút thường được thả trong bể cá cảnh để ăn rêu, đã thoát ra và sinh sôi ở nhiều sông rạch phía Nam. Nó đào hang ở bờ, ăn trứng cá khác, làm rách lưới ngư dân.
Rùa tai đỏ, có vệt đỏ hai bên đầu, là rùa cảnh gốc Bắc Mỹ, rất phổ biến ở các chợ thú cưng. Nhiều người mua thả xuống ao hồ chùa chiền trong những dịp phóng sinh. Rùa tai đỏ sống dai, ăn tạp, cạnh tranh với các loài rùa bản địa vốn đã rất hiếm.
Phóng sinh xuất phát từ lòng tốt, nhưng thả nhầm loài, nhầm nơi là gây hại cho chính thiên nhiên mà ta muốn giúp. Cá cảnh, rùa cảnh, chim nuôi lồng thả ra phần lớn chết, phần sống sót có thể thành loài xâm hại.
Nếu muốn phóng sinh, hãy chọn loài bản địa, thả đúng môi trường sống của nó, và tham khảo cơ quan quản lý hoặc các tổ chức bảo tồn. Với vật nuôi không nuôi được nữa, hãy tìm người nhận nuôi thay vì thả ra tự nhiên.
Mỗi người làm được gì?
Không mua bán, nuôi thả các loài đã được cơ quan chức năng đưa vào danh mục loài ngoại lai xâm hại. Danh mục này do các bộ ngành ban hành và được cập nhật; bạn có thể hỏi cơ quan nông nghiệp, môi trường địa phương.
Khi đi du lịch nước ngoài về, không mang theo cây giống, hạt, động vật nhỏ không rõ nguồn gốc. Nhiều nước kiểm dịch rất gắt vì đã trả giá đắt cho loài xâm hại.
Với nông dân, nhận diện sớm và xử lý ngay khi loài lạ mới xuất hiện ở ruộng vườn là quan trọng nhất. Báo cho cán bộ khuyến nông khi thấy loài sâu, cỏ lạ lan nhanh.
Lần tới thấy ổ trứng hồng trên thân lúa, bạn đã biết đó là dấu vết của một chuyến đi xuyên đại dương mà con người tổ chức, và hậu quả của nó đã kéo dài hàng chục năm.
Câu hỏi thường gặp
Ốc bươu vàng có ăn được không?
Ốc bươu vàng ăn được nếu nấu thật chín, nhưng có thể mang ký sinh trùng nguy hiểm như giun tròn gây viêm màng não. Tuyệt đối không ăn ốc sống hay tái.
Lục bình có lợi ích gì không?
Lục bình được dùng đan đồ thủ công, làm phân xanh, làm thức ăn gia súc và hút bớt một số chất ô nhiễm trong nước. Tuy vậy, nó vẫn cần được kiểm soát để không phủ kín sông rạch.
Làm sao phân biệt ốc bươu vàng với ốc bươu bản địa?
Ốc bươu vàng thường có vỏ màu vàng nâu, ruột vàng cam, trứng màu hồng tươi đẻ trên cạn. Ốc bươu đen bản địa có vỏ sẫm hơn và không để lại những ổ trứng hồng tươi như thế. Nếu chưa chắc, hãy hỏi cán bộ khuyến nông.
Có thể dùng thiên địch nhập khẩu để diệt loài xâm hại không?
Có những trường hợp thành công, nhưng đưa thêm một loài ngoại lai để trị loài ngoại lai khác rất rủi ro. Việc này chỉ nên do cơ quan chuyên môn nghiên cứu kỹ và cấp phép.
Cây ngoại lai trồng làm cảnh có gây hại không?
Phần lớn không, nhưng một số loài có thể thoát ra ngoài. Nên tránh trồng gần sông suối những loài đã được cảnh báo là xâm hại.
