Việt Nam có nhiều loài voọc, và một số loài chỉ sống ở Việt Nam mà không nơi nào khác trên thế giới có: voọc Cát Bà trên đảo Cát Bà, voọc mông trắng ở vùng núi đá vôi Ninh Bình và lân cận, voọc mũi hếch ở vài khu rừng núi phía Bắc. Chúng quý vì số lượng ít, phân bố hẹp, nhiều loài nằm trong nhóm linh trưởng bị đe doạ nặng nhất thế giới.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Voọc thường bị gọi lẫn với khỉ, nhưng chúng có lối sống và cơ thể khác hẳn. Tập này mình đi dọc đất nước gặp từng loài voọc ở nơi ở của chúng.
Voọc khác khỉ ở chỗ nào?
Voọc và khỉ đều là linh trưởng, nhưng thuộc hai nhóm khác nhau. Khỉ như khỉ vàng, khỉ đuôi dài ăn tạp: quả, hạt, côn trùng, đôi khi trứng chim. Voọc chủ yếu ăn lá, kèm chồi non, hoa, quả.
Lá cây khó tiêu và nghèo dinh dưỡng. Voọc giải quyết bằng một chiếc dạ dày chia nhiều ngăn, trong đó có vi khuẩn giúp lên men phân giải chất xơ, hơi giống cách trâu bò tiêu hoá cỏ. Vì vậy voọc thường có bụng to và dành nhiều thời gian nghỉ ngơi để tiêu hoá.
Voọc thường có đuôi dài, sống trên cây và trên vách đá, hiếm khi xuống đất. Nhiều loài voọc con khi mới sinh có màu lông vàng cam rực, khác hẳn bố mẹ, rồi đổi màu dần khi lớn.
Chế độ ăn lá khiến voọc khó nuôi trong điều kiện nuôi nhốt, vì cần đúng loại lá tươi và đa dạng.
Voọc Cát Bà và voọc mông trắng: chủ nhân của đá vôi
Voọc Cát Bà, còn gọi là voọc đầu vàng, có bộ lông sẫm và mái đầu vàng nhạt. Loài này chỉ sống trên quần đảo Cát Bà ở Hải Phòng, leo trèo trên những vách đá vôi dựng đứng. Từng có thời số lượng tụt xuống mức báo động vì bị săn bắt; nhờ các chương trình bảo vệ dài hạn, quần thể đã có dấu hiệu phục hồi nhưng vẫn rất nhỏ.
Voọc mông trắng có bộ lông đen với một mảng lông trắng lớn ở mông và đùi như mặc quần đùi trắng. Loài này chỉ có ở Việt Nam, tập trung ở vùng núi đá vôi các tỉnh phía Bắc, và khu bảo tồn đất ngập nước Vân Long ở Ninh Bình được biết tới là nơi có quần thể quan trọng nhất.
Hai loài này cho thấy núi đá vôi có thể là pháo đài cuối cùng cho động vật: vách đá dựng đứng làm người săn khó tiếp cận. Nhưng chính vì sống trên những hòn núi tách biệt, các quần thể nhỏ bị cô lập với nhau, dễ suy giảm.
Mình sẽ kể kỹ hơn về núi đá vôi như những hòn đảo trên cạn ở một tập riêng của chuyên mục này.
Voọc mũi hếch: những gương mặt lạ nhất của rừng phía Bắc
Voọc mũi hếch có chiếc mũi hếch ngược lên trời, môi dày màu hồng, lưng đen và bụng trắng kem. Loài này chỉ sống ở một vài khu rừng núi đá vôi ở các tỉnh phía Bắc, như vùng Khau Ca ở Hà Giang và vùng Na Hang ở Tuyên Quang.
Đây là một trong những loài linh trưởng hiếm nhất thế giới. Chúng cần những khu rừng tương đối nguyên vẹn, ít bị chặt phá, và rất nhạy cảm với sự quấy nhiễu của con người.
Ở Khau Ca, sự tham gia của người dân địa phương trong các tổ tuần rừng được ghi nhận là một yếu tố giúp giữ quần thể voọc. Bảo tồn thành công thường bắt đầu từ chính người sống cạnh rừng.
Những bức ảnh voọc mũi hếch mà bạn thấy thường do các nhà nghiên cứu kiên nhẫn chờ nhiều ngày trong rừng mới chụp được.
Voọc chà vá: những con vật mặc áo nhiều màu
Voọc chà vá chân nâu có bộ lông được ví như mặc nhiều lớp trang phục: mặt vàng cam, cổ trắng, thân xám, tay trắng, chân từ đầu gối xuống màu nâu đỏ như đi tất. Bán đảo Sơn Trà ở Đà Nẵng là nơi nổi tiếng có quần thể sống ngay cạnh một thành phố lớn.
Ở Tây Nguyên và một số tỉnh miền Trung có voọc chà vá chân xám, loài được cho là chỉ có ở Việt Nam. Xa hơn về phía Nam có voọc chà vá chân đen.
Sơn Trà là ví dụ thú vị về sống chung giữa voọc và thành phố. Du lịch mang lại cơ hội để nhiều người biết tới voọc, nhưng cũng đặt ra áp lực về xây dựng, đường sá và việc du khách cho voọc ăn.
Nếu bạn tới Sơn Trà, hãy quan sát voọc từ xa, giữ yên lặng, không cho ăn, không dùng đèn chớp khi chụp ảnh.
Mối đe doạ và những người đang cứu voọc
Mối đe doạ lớn nhất với voọc ở Việt Nam là săn bắt, trong đó có săn để nấu cao, một tập tục không có cơ sở khoa học về công dụng chữa bệnh. Sau đó là mất rừng, rừng bị chia cắt bởi đường sá, nương rẫy, khai thác đá.
Tất cả các loài voọc kể trên đều được pháp luật Việt Nam bảo vệ nghiêm ngặt. Săn bắt, nuôi nhốt trái phép, buôn bán voọc là vi phạm pháp luật.
Ở Vườn quốc gia Cúc Phương có một trung tâm cứu hộ linh trưởng hoạt động từ những năm chín mươi, nơi tiếp nhận voọc bị tịch thu từ buôn bán trái phép, chăm sóc và nghiên cứu nhân giống. Đây cũng là nơi nhiều người lần đầu tận mắt thấy các loài voọc hiếm.
Lần tới đi thuyền ở một đầm nước giữa núi đá vôi Ninh Bình, bạn thử nhìn lên những vách đá cao. Biết đâu một vệt trắng đang di chuyển trên đó là một con voọc mông trắng.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam có bao nhiêu loài linh trưởng?
Việt Nam có khoảng hơn hai mươi loài và phân loài linh trưởng, gồm voọc, khỉ, vượn và cu li. Con số cụ thể thay đổi theo cách phân loại và các nghiên cứu mới.
Cao khỉ, cao voọc có chữa được bệnh không?
Không có bằng chứng khoa học nào cho thấy cao nấu từ khỉ, voọc chữa được bệnh. Việc săn bắt để nấu cao còn đẩy nhiều loài tới bờ tuyệt chủng và vi phạm pháp luật.
Voọc có nguy hiểm cho người không?
Voọc hoang dã thường nhút nhát và tránh người. Tuy vậy, không nên lại gần, chạm vào hay cho ăn, vì có thể bị cắn và có nguy cơ lây bệnh giữa người và linh trưởng.
Vượn khác voọc thế nào?
Vượn không có đuôi, tay rất dài, di chuyển bằng cách đu cành và nổi tiếng với tiếng hót vang buổi sáng. Voọc có đuôi dài, ăn lá và thuộc nhóm khỉ cựu thế giới.
Có thể xem voọc ở đâu mà không làm phiền chúng?
Trung tâm cứu hộ linh trưởng ở Cúc Phương cho phép tham quan có hướng dẫn. Ở ngoài tự nhiên, nên đi cùng hướng dẫn viên địa phương và tuân thủ quy định của khu bảo tồn.
