Núi đá vôi có nhiều loài đặc hữu vì mỗi khối núi giống như một hòn đảo giữa biển đồng bằng xung quanh. Đất trên đó mỏng, giàu canxi, đỉnh núi khô hạn còn khe đá lại ẩm mát, khác hẳn vùng đất thấp bao quanh. Sinh vật bị cô lập trên những hòn đảo trên cạn ấy qua thời gian dài tiến hoá thành loài riêng, có loài chỉ sống trên một vài ngọn núi trên cả thế giới.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Từ Hà Giang, Cao Bằng tới Ninh Bình, Quảng Bình, Việt Nam có những vùng núi đá vôi rộng lớn và đẹp nổi tiếng. Tập này mình nhìn chúng bằng con mắt của nhà sinh học: những phòng thí nghiệm tiến hoá ngoài trời.
Loài đặc hữu là gì?
Một loài được gọi là đặc hữu của một vùng khi nó chỉ sống tự nhiên ở vùng đó, không nơi nào khác. Vùng ấy có thể rộng như cả một quốc gia, hoặc hẹp như một hòn núi.
Đặc hữu thường xuất hiện ở những nơi bị cô lập lâu dài: đảo đại dương, đỉnh núi cao, hồ cổ, và núi đá vôi. Sự cô lập ngăn các quần thể trao đổi gen với nhau, cho chúng thời gian tiến hoá theo con đường riêng.
Việt Nam có nhiều loài đặc hữu, đặc biệt ở dãy Trường Sơn và các vùng núi đá vôi. Đây là niềm tự hào nhưng cũng là trách nhiệm: nếu một loài đặc hữu mất ở Việt Nam, nó mất khỏi cả Trái Đất.
Vì phân bố hẹp, loài đặc hữu thường dễ bị tổn thương. Một con đường mở qua, một mỏ đá khai thác là có thể xoá sổ cả loài.
Vì sao núi đá vôi giống hòn đảo?
Đá vôi được hình thành từ vỏ và xương sinh vật biển tích tụ dưới đáy biển cổ hàng triệu năm, rồi được nâng lên. Nước mưa có tính axit nhẹ hoà tan đá vôi chậm rãi, tạo nên những khối núi dựng đứng, hang động, khe nứt.
Trên núi, đất rất mỏng, chỉ đọng trong hốc đá; nước mưa thấm nhanh xuống lòng núi nên đỉnh núi khô hạn dù khí hậu nhiều mưa. Trong khi đó, khe hẹp và cửa hang lại ẩm mát quanh năm. Mỗi ngọn núi có cả một bảng phối hợp vi khí hậu.
Cây cối và động vật thích nghi với đất giàu canxi, khô hạn trên đá, khó sống ở vùng đất thấp xung quanh. Ngược lại, loài vùng thấp khó leo lên sống trên đá. Vì vậy, mỗi khối núi đá vôi như một hòn đảo, dù xung quanh không phải biển mà là ruộng đồng.
Các nhà sinh học dùng chính lý thuyết về đảo để nghiên cứu những ngọn núi này: núi càng lớn, càng gần núi khác thì càng nhiều loài; núi nhỏ, biệt lập thì ít loài hơn nhưng có thể có loài rất riêng.
Cây bách vàng và những loài lan hài
Cuối thế kỷ hai mươi, các nhà thực vật học phát hiện ở vùng núi đá vôi Hà Giang một loài cây lá kim chưa từng được biết, về sau được đặt tên là bách vàng Việt Nam. Loài này mọc trên đỉnh và sườn núi đá vôi, rất hiếm, và việc phát hiện một loài cây lá kim mới vào thời điểm đó là sự kiện đáng chú ý với giới thực vật học thế giới.
Núi đá vôi phía Bắc cũng là quê hương của nhiều loài lan hài, những loài lan có cánh môi phồng như chiếc hài. Một số loài lan hài mới được mô tả từ Việt Nam vào cuối những năm chín mươi, và ngay sau đó bị săn lùng gắt gao để bán cho giới chơi lan.
Đây là mặt trái đáng buồn: công bố một loài đẹp mới có thể đẩy nó tới bờ tuyệt chủng vì nạn khai thác. Ngày nay các nhà khoa học thường cẩn thận hơn khi công bố địa điểm chính xác.
Nhiều loài lan hài hoang dã của Việt Nam được pháp luật bảo vệ, việc khai thác và buôn bán bị nghiêm cấm. Người chơi lan nên chọn cây nhân giống hợp pháp.
Những con ốc chỉ sống trên một ngọn núi
Ốc cạn là nhóm động vật minh hoạ rõ nhất cho hiện tượng đặc hữu trên núi đá vôi. Ốc cần canxi để làm vỏ, nên núi đá vôi là thiên đường. Nhưng ốc di chuyển rất chậm và không vượt nổi vùng đất trống, ruộng đồng giữa các ngọn núi.
Kết quả là ở Đông Nam Á, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận nhiều loài ốc cạn chỉ sống trên một khối núi đá vôi duy nhất. Khi khối núi ấy bị khai thác làm xi măng, cả loài biến mất cùng ngọn núi.
Không chỉ ốc, nhiều loài thằn lằn, tắc kè, ếch nhỏ, nhện, bọ trong hang cũng có phân bố hẹp tương tự. Hang động còn có những loài cá, tôm mù mắt và trắng nhợt, thích nghi với bóng tối vĩnh viễn.
Mỗi lần các nhà khoa học khảo sát kỹ một vùng núi đá vôi ở Việt Nam, họ thường tìm ra thêm loài mới. Rất có thể còn nhiều loài chưa được biết tới.
Khai thác đá và tương lai của những hòn đảo trên cạn
Đá vôi là nguyên liệu làm xi măng, vôi, đá xây dựng. Nhu cầu xây dựng lớn khiến nhiều ngọn núi đá vôi bị khai thác, có ngọn bị san phẳng. Với một loài đặc hữu của đúng ngọn núi đó, đây là dấu chấm hết.
Các nhà bảo tồn kêu gọi khảo sát đa dạng sinh học trước khi cấp phép khai thác, và giữ lại những khối núi có giá trị cao. Một số vùng núi đá vôi đã được bảo vệ trong các vườn quốc gia, khu bảo tồn và di sản như Phong Nha Kẻ Bàng, Tràng An.
Du lịch hang động, leo núi phát triển cũng cần cân nhắc: dẫm đạp, ánh đèn, rác thải có thể ảnh hưởng tới những sinh vật nhạy cảm trong hang.
Lần tới ngắm một dãy núi đá vôi, bạn thử nghĩ mỗi ngọn núi là một hòn đảo riêng, có thể đang giữ một loài ốc, một cây lan mà cả thế giới chỉ có ở đó.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam có bao nhiêu loài đặc hữu?
Không có con số cố định vì các loài mới vẫn đang được phát hiện và phân loại lại. Các nghiên cứu cho thấy Việt Nam có tỉ lệ loài đặc hữu cao ở thực vật, bò sát, ếch nhái và một số nhóm thú.
Hạ Long có loài đặc hữu không?
Các đảo đá vôi ở vịnh Hạ Long và quần đảo Cát Bà có một số loài thực vật và động vật đặc hữu, như voọc Cát Bà. Mỗi đảo đá vôi giữa biển là một hòn đảo thực sự, cô lập hơn cả núi đá trên đất liền.
Vì sao hang động có cá mù?
Trong bóng tối hoàn toàn, mắt không có ích mà tốn năng lượng nuôi, nên qua nhiều thế hệ, cá sống trong hang mất dần mắt và sắc tố. Bù lại, chúng thường nhạy hơn với rung động và mùi.
Hái lan rừng về trồng có vi phạm không?
Nhiều loài lan rừng, nhất là lan hài, được pháp luật bảo vệ, khai thác và buôn bán là vi phạm. Nên mua cây nhân giống có nguồn gốc rõ ràng.
Ốc cạn có hại cho cây trồng không?
Một số loài ốc sên ở vườn có thể ăn rau, nhưng phần lớn ốc cạn núi đá vôi sống trong rừng, ăn rêu, nấm, lá mục và không ảnh hưởng tới nông nghiệp.
