Kiến tìm đường bằng những vệt hoá chất có mùi do chính chúng để lại trên mặt đất. Con kiến tìm thấy thức ăn vừa đi về tổ vừa rải mùi, những con khác lần theo vệt ấy, rồi lại rải thêm khi quay về. Con đường ngắn hơn được đi lại nhiều lần hơn trong cùng thời gian nên đậm mùi hơn, và cả đàn dần dồn về con đường ngắn nhất. Ở miền Tây, nhà vườn còn tận dụng kiến vàng để săn sâu, giữ vườn cam bưởi.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Dòng kiến bò thẳng hàng tới hộp đường trong bếp là một trong những màn trình diễn trí tuệ tập thể ấn tượng nhất mà bạn có thể xem miễn phí. Tập này mình xem kỹ màn trình diễn ấy.
Con đường bằng mùi
Kiến thợ có thị lực khá kém, nhiều loài gần như chỉ phân biệt sáng tối. Thứ chúng dựa vào nhiều nhất là khứu giác, qua đôi râu luôn quơ qua quơ lại. Các chất hoá học mà kiến dùng để nhắn tin cho nhau gọi là pheromon.
Khi một con kiến trinh sát gặp thức ăn, nó quay về tổ, đuôi chấm nhẹ xuống đất từng quãng, để lại một vệt mùi. Kiến trong tổ đánh hơi được vệt ấy, đi theo ra tới nguồn thức ăn, và khi mang mồi về lại rải thêm.
Mùi bay hơi dần theo thời gian. Nếu thức ăn hết, không ai rải thêm, vệt mùi nhạt rồi biến mất, đàn kiến không còn đi đường đó nữa. Hệ thống tự dọn dẹp mà không cần ai chỉ huy.
Bạn có thể tự thử: lấy ngón tay quẹt ngang qua một dòng kiến đang bò. Những con tới chỗ quẹt sẽ lúng túng, quay vòng tìm đường, cho tới khi có con nối lại được vệt mùi.
Vì sao đàn kiến tìm ra đường ngắn nhất?
Giả sử từ tổ tới hộp đường có hai đường, một ngắn một dài. Lúc đầu kiến đi cả hai. Nhưng con đi đường ngắn về nhanh hơn, rải mùi trên đường ấy sớm hơn và nhiều lần hơn. Kiến mới ra khỏi tổ gặp vệt đậm hơn thì đi theo, càng làm vệt đó đậm thêm.
Chỉ sau một thời gian, gần như cả đàn đi đường ngắn. Không con kiến nào đo đạc hay so sánh hai con đường. Lời giải xuất hiện từ những luật lệ rất đơn giản của từng cá thể cộng lại.
Các nhà toán học và tin học đã mượn ý tưởng này để viết những thuật toán tìm đường, dùng trong bài toán sắp tuyến xe giao hàng, định tuyến mạng. Thiên nhiên một lần nữa làm thầy.
Cách làm này cũng có điểm yếu. Có những đàn kiến bị kẹt đi thành vòng tròn theo vệt mùi của chính mình cho tới kiệt sức, một hiện tượng được ghi nhận ở kiến quân đội.
Một xã hội của chị em
Trong tổ kiến, phần lớn là kiến thợ, đều là con cái nhưng không sinh sản. Kiến chúa đẻ trứng. Kiến đực có cánh chỉ xuất hiện vào mùa giao phối, bay ra ngoài, giao phối rồi chết.
Sau chuyến bay giao phối, kiến chúa mới rụng cánh, tìm chỗ lập tổ và có thể sống, đẻ trứng trong nhiều năm nhờ lượng tinh trùng dự trữ từ lần giao phối ấy. Những con kiến có cánh bay tràn vào đèn sau cơn mưa đầu mùa chính là những kiến chúa và kiến đực tương lai.
Mỗi kiến thợ làm nhiều việc khác nhau theo tuổi: kiến trẻ chăm ấu trùng trong tổ, kiến già ra ngoài kiếm ăn, việc nguy hiểm nhất. Không có ai ra lệnh, công việc được phân chia nhờ tín hiệu hoá học và nhu cầu của tổ.
Các nhà sinh học gọi một tổ kiến là một siêu cơ thể: từng con như từng tế bào, cả tổ mới là một đơn vị sống và sinh sản.
Kiến vàng khâu tổ và giữ vườn
Kiến vàng có thân màu vàng cam, sống trên cây. Tổ của chúng làm từ lá sống: một hàng kiến thợ kéo hai mép lá lại gần nhau, kiến khác ngậm ấu trùng đưa qua lại, ấu trùng nhả tơ dính hai mép lá. Kiến dùng chính con mình làm ống chỉ.
Kiến vàng là thợ săn hung hăng, bắt sâu, bọ xít và nhiều côn trùng hại cây. Nhà vườn trồng cây có múi ở đồng bằng sông Cửu Long từ lâu đã nuôi kiến vàng trong vườn, bắc cầu tre, dây nối giữa các cây cho kiến đi lại, cho kiến ăn thêm khi thiếu mồi.
Theo ghi chép, việc dùng kiến vàng bảo vệ cây có múi ở miền Nam Trung Quốc được nhắc tới từ khoảng thế kỷ thứ tư, thường được coi là ghi chép sớm nhất về đấu tranh sinh học trên thế giới. Ở Việt Nam, kinh nghiệm này vẫn được truyền lại và được các nhà khoa học nghiên cứu, khuyến khích.
Nuôi kiến vàng đồng nghĩa với hạn chế phun thuốc trừ sâu phổ rộng, vì thuốc sẽ giết luôn kiến. Đổi lại, người hái quả phải chịu những cú cắn rát của kiến.
Kiến ba khoang không phải kiến
Một chuyện hay gây nhầm lẫn: kiến ba khoang thật ra là một loài bọ cánh cứng nhỏ, thân có các khoang đen và cam, chứ không phải kiến. Chúng hay bay vào nhà theo ánh đèn vào mùa mưa.
Trong cơ thể kiến ba khoang có một chất độc gây bỏng rộp da. Chúng không cắn hay đốt, nhưng khi bị đập dập trên da, chất độc dính vào gây viêm da, phồng rộp như bị bỏng sau vài giờ.
Nếu thấy kiến ba khoang bò trên người, hãy thổi hoặc gạt nhẹ cho nó đi, không đập. Nếu lỡ đập, rửa ngay vùng da bằng xà phòng và nước, tránh dụi lên mắt. Vết thương nặng, lan rộng hay gần mắt cần đi khám.
Lần tới thấy một dòng kiến bò trên tường, bạn thử đặt một mẩu bánh ngọt ở hai khoảng cách khác nhau và quan sát. Bạn đang làm một thí nghiệm hành vi động vật thực thụ ngay trong bếp.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao đuổi kiến khỏi bếp mà không cần thuốc?
Giữ bếp sạch vụn thức ăn, đậy kín đồ ngọt, lau sạch vệt kiến bằng nước xà phòng để xoá mùi. Không còn thức ăn và vệt mùi, kiến sẽ đi nơi khác.
Kiến có ngủ không?
Các nghiên cứu cho thấy kiến có những giai đoạn nghỉ ngắn rải rác trong ngày. Kiến chúa nghỉ dài hơn kiến thợ. Cả tổ không bao giờ ngủ cùng lúc.
Vì sao kiến bò thành hàng thẳng?
Vì chúng lần theo cùng một vệt mùi. Vệt mùi càng đậm, hàng kiến càng rõ và thẳng.
Kiến vàng cắn có nguy hiểm không?
Kiến vàng cắn khá rát và có thể tiết axit vào vết cắn, nhưng thường không nguy hiểm. Người dị ứng nặng hay bị cắn nhiều nên theo dõi và đi khám nếu sưng nhiều.
Một tổ kiến sống được bao lâu?
Tuỳ loài, nhiều tổ tồn tại nhiều năm, chủ yếu phụ thuộc vào tuổi thọ của kiến chúa. Một số loài có nhiều kiến chúa nên tổ có thể tồn tại rất lâu.
