Ve sầu sống phần lớn cuộc đời dưới lòng đất dưới dạng ấu trùng, hút nhựa từ rễ cây suốt vài năm, có loài ở Bắc Mỹ ở dưới đất tới mười bảy năm. Thứ bạn nghe mỗi mùa hè là tiếng của con đực, phát ra từ một đôi màng có gân trên bụng, rung lên hàng trăm lần mỗi giây, còn khoang bụng rỗng làm hộp cộng hưởng.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Tiếng ve gắn với hoa phượng, với mùa thi, với những trưa hè không ngủ được. Tập này mình kể cuộc đời phía sau tiếng ve, phần lớn diễn ra ở nơi mắt ta không thấy.
Nhiều năm dưới lòng đất
Ve sầu cái đẻ trứng vào những khe nứt trên cành cây non. Trứng nở ra ấu trùng nhỏ như con kiến, rơi xuống đất, đào xuống tìm rễ cây. Từ đó, ấu trùng sống trong bóng tối, cắm vòi hút nhựa từ rễ.
Nhựa ở phần mạch dẫn nước của rễ rất loãng, nghèo dinh dưỡng, nên ấu trùng lớn rất chậm. Đó là một lý do giai đoạn dưới đất kéo dài nhiều năm. Ấu trùng lột xác vài lần trong lòng đất, mỗi lần lớn hơn một chút.
Thời gian dưới đất khác nhau giữa các loài, phần lớn từ hai tới năm năm. Ở Việt Nam, các loài ve sầu chưa được nghiên cứu kỹ về điểm này, nên khó nói chính xác từng loài ở dưới đất bao lâu.
Vậy nên mùa hè tiếng ve rộ lên không phải do ve mới sinh ra, mà do những ấu trùng đã sống dưới đất nhiều năm chọn đúng lúc để chui lên.
Đêm chui lên và chiếc xác ve trên thân cây
Khi đủ lớn, thường sau những cơn mưa đầu mùa làm đất ẩm mềm, ấu trùng đào lên mặt đất vào ban đêm. Nó bò lên thân cây, cột nhà, bám chặt bằng đôi chân trước khoẻ như móc câu.
Rồi lớp vỏ lưng nứt dọc, con ve trưởng thành từ từ chui ra, đôi cánh còn nhàu và mềm, màu xanh nhạt. Nó treo mình chờ máu bơm vào gân cánh cho cánh duỗi thẳng, vỏ cứng lại và sẫm màu. Tới sáng, nó đã bay được.
Thứ để lại là chiếc xác ve rỗng, còn nguyên hình dạng, bám trên thân cây. Trẻ con nhiều vùng hay nhặt xác ve chơi. Xác ve cũng được dùng làm vị thuốc trong y học cổ truyền, việc dùng thế nào là chuyện của thầy thuốc.
Ban đêm chui lên là để tránh chim săn mồi. Lúc mới lột xác, ve mềm yếu, không bay được, là miếng mồi ngon nhất.
Ve kêu bằng gì?
Ve sầu không kêu bằng miệng hay bằng cánh. Con đực có hai màng mỏng có gân ở hai bên phần đầu bụng. Một cơ khoẻ kéo màng lõm vào rồi thả ra, mỗi lần như vậy màng bật lên phát ra một tiếng tách, giống như bạn ấn vào nắp hộp sắt mỏng.
Những tiếng tách ấy lặp lại hàng trăm lần mỗi giây, nối thành tiếng rền liên tục. Phần lớn bụng ve đực rỗng, đóng vai trò hộp cộng hưởng khuếch đại âm thanh. Một số loài ve thuộc hàng côn trùng kêu to nhất thế giới.
Con cái không có bộ phận phát âm này, nên ve cái im lặng. Tiếng kêu là lời gọi bạn tình: mỗi loài có kiểu tiếng riêng, con cái nghe và bay tới đúng loài của mình.
Ve đực có cách tự bảo vệ đôi tai trước tiếng kêu của chính mình: khi kêu, màng nhĩ được thả chùng xuống để không bị tổn thương. Thiên nhiên đã tính tới cả chuyện ồn ào ấy.
Ve mười ba năm, mười bảy năm và những con số nguyên tố
Ở miền Đông nước Mỹ có những loài ve sầu chu kỳ nổi tiếng. Ấu trùng của chúng ở dưới đất đúng mười ba năm hoặc mười bảy năm tuỳ nhóm, rồi cả quần thể cùng chui lên trong một mùa với số lượng khổng lồ.
Chiến lược này gọi là áp đảo kẻ săn mồi: ve lên nhiều tới mức chim và thú ăn no mà vẫn còn vô số ve sống sót để sinh sản. Rồi ve biến mất suốt nhiều năm, kẻ săn mồi không thể sống dựa vào chúng.
Mười ba và mười bảy đều là số nguyên tố. Một giả thuyết được nhắc nhiều cho rằng chu kỳ nguyên tố giúp ve hiếm khi trùng lịch với chu kỳ của kẻ săn mồi hay với nhóm ve khác. Đây là giả thuyết hấp dẫn nhưng các nhà khoa học vẫn còn tranh luận.
Làm sao ấu trùng đếm được năm dưới đất? Các nhà nghiên cứu cho rằng chúng có thể cảm nhận chu kỳ của cây chủ qua nhựa rễ thay đổi theo mùa, nhưng cơ chế chính xác vẫn chưa rõ.
Ve sầu có hại cây không, và nghe tiếng ve thế nào
Ấu trùng hút nhựa rễ và ve cái rạch cành để đẻ trứng, nên khi mật độ rất cao, ve có thể làm cành non khô héo. Ở một số vùng trồng cà phê, ve sầu từng được ghi nhận gây hại. Còn với cây bóng mát trong thành phố, tác động thường nhỏ.
Tiếng ve rộ lên rõ nhất vào những ngày nắng nóng. Côn trùng là động vật biến nhiệt, cơ chỉ hoạt động mạnh khi đủ ấm, nên trưa hè là lúc ve kêu hăng nhất.
Trong văn học, tiếng ve thường gợi nỗi buồn chia tay mùa học trò. Với nhà sinh học, đó là âm thanh của một cuộc đời dài trong bóng tối được đổi lấy vài tuần ồn ã dưới nắng.
Lần tới thấy xác ve trên thân cây, bạn thử nhìn xuống gốc tìm một cái lỗ tròn nhỏ trên mặt đất. Đó là cánh cửa mà con ve đã dùng để rời căn nhà dưới đất của nó sau nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Ve sầu trưởng thành sống được bao lâu?
Ve trưởng thành thường chỉ sống vài tuần, đủ để kêu, giao phối và đẻ trứng. Phần lớn đời ve là giai đoạn ấu trùng dưới đất.
Ve sầu có cắn người không?
Ve sầu không cắn hay đốt người. Vòi của chúng dùng để hút nhựa cây, không gây nguy hiểm.
Vì sao mưa thì ve ít kêu?
Trời mưa nhiệt độ hạ, cánh và thân ướt, ve hoạt động kém nên ít kêu. Khi nắng lên, tiếng ve trở lại.
Ve sầu và châu chấu kêu khác nhau thế nào?
Châu chấu, dế thường phát âm bằng cách cọ chân vào cánh hoặc cọ hai cánh vào nhau. Ve sầu thì dùng màng rung trên bụng, nên tiếng ve rền và to hơn nhiều.
Có ăn được ve sầu không?
Ở một số nơi trên thế giới và một số vùng Việt Nam, người ta có ăn ve sầu. Như mọi loại côn trùng ăn được, cần nấu chín và người có cơ địa dị ứng tôm cua nên thận trọng.
