Lá đổi màu vì cây chủ động phân giải chất diệp lục màu xanh để thu hồi đạm và các chất quý trước khi bỏ lá. Khi màu xanh rút đi, những sắc tố vàng cam vốn đã có sẵn trong lá lộ ra; một số loài như cây bàng còn tạo thêm sắc đỏ. Cây rụng lá để tiết kiệm nước và năng lượng trong mùa lạnh hoặc mùa khô, khi việc giữ lá tốn kém hơn những gì lá mang lại.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Mùa đông Hà Nội có những hàng bàng đỏ rực, mùa khô Tây Nguyên có những cánh rừng khộp trơ cành. Tập này mình kể vì sao cây chọn bỏ lá, và bỏ một cách rất có tính toán.
Màu xanh che những màu khác
Lá xanh vì chứa rất nhiều diệp lục, sắc tố hấp thụ ánh sáng đỏ và xanh lam để quang hợp, phản chiếu lại ánh sáng xanh lục. Nhưng trong lá còn có những sắc tố vàng cam, cùng họ với sắc tố làm củ cà rốt có màu cam. Chúng giúp hấp thụ thêm ánh sáng và bảo vệ bộ máy quang hợp.
Lúc lá khoẻ, diệp lục nhiều tới mức che khuất sắc vàng cam. Diệp lục lại liên tục bị ánh nắng phá huỷ và được cây tạo mới.
Khi cây chuẩn bị bỏ lá, nó ngừng tạo diệp lục mới và chủ động tháo rời diệp lục cũ. Màu xanh nhạt dần, sắc vàng cam vốn có sẵn hiện ra. Lá vàng không phải là lá hỏng đi mà là lá đang được tháo dỡ có kế hoạch.
Nếu bạn để ý một chiếc lá đang chuyển màu, phần quanh gân thường còn xanh lâu nhất, vì đó là con đường vận chuyển chất dinh dưỡng về thân.
Sắc đỏ được tạo thêm, không có sẵn
Khác với sắc vàng, sắc đỏ, tía ở lá nhiều loài được cây tạo mới vào lúc chuẩn bị rụng. Đó là nhóm sắc tố gọi là antoxian, cũng là sắc tố làm vỏ thanh long, bắp cải tím, lá tía tô có màu.
Vì sao cây lại tốn công làm màu đỏ cho chiếc lá sắp bỏ? Một giả thuyết được nhiều nhà khoa học ủng hộ là sắc đỏ làm tấm chắn nắng, bảo vệ lá trong lúc cây đang thu hồi dinh dưỡng, để quá trình thu hồi diễn ra trọn vẹn. Giả thuyết khác cho rằng màu đỏ là tín hiệu với côn trùng. Câu hỏi này vẫn còn đang tranh luận.
Thời tiết ảnh hưởng tới độ đỏ: những ngày nắng hanh khô, đêm lạnh thường cho lá đỏ rực hơn. Đó là lý do có năm hàng bàng Hà Nội đỏ đẹp, có năm chỉ vàng úa.
Lá cây bàng chuyển đỏ rồi rụng vào khoảng cuối đông, sau đó cây bật lộc non xanh mướt rất nhanh. Cả chu trình như một màn thay áo của thành phố.
Vì sao phải rụng lá?
Lá là nhà máy quang hợp nhưng cũng là nơi cây mất nước nhiều nhất, qua những lỗ khí li ti. Ở xứ lạnh, mùa đông nước trong đất đóng băng, rễ không hút được, ánh sáng ít; giữ lá lúc ấy chỉ làm cây khát và lá bị băng giá phá huỷ.
Ở vùng nhiệt đới có mùa khô rõ rệt, lý do tương tự: đất khô, nắng gắt, lá giữ lại sẽ làm cây mất nước quá nhiều. Rừng khộp ở Tây Nguyên là ví dụ điển hình, những cây họ dầu trút lá vào mùa khô, rừng trơ cành như mùa đông xứ lạnh, rồi xanh lại khi mưa về.
Rụng lá còn giúp cây tống bỏ những thứ không muốn giữ: lá già bị sâu bệnh, những chất thải tích luỹ trong lá.
Những cây thường xanh không phải không rụng lá. Chúng thay lá rải rác quanh năm, mỗi lần một ít, nên trông lúc nào cũng xanh.
Rụng gọn gàng, không chảy nhựa
Lá không tự nhiên gãy rơi. Ở chân cuống lá, cây chuẩn bị sẵn một lớp tế bào đặc biệt gọi là tầng rời. Khi tới lúc, các tế bào trong tầng này tiết enzym làm lỏng liên kết với nhau, cuống lá chỉ còn dính hờ, một cơn gió nhẹ là rơi.
Trước đó, cây đã tạo một lớp bần mỏng ngay phía thân để bịt vết thương. Khi lá rơi, vết sẹo trên cành đã được hàn kín, không chảy nhựa, không để nấm bệnh xâm nhập. Bạn có thể thấy những vết sẹo lá hình móng ngựa nhỏ trên cành non.
Tín hiệu bắt đầu quá trình thường là ngày ngắn dần và nhiệt độ giảm, hoặc đất khô kéo dài. Các hormon trong cây điều phối toàn bộ việc thu hồi dinh dưỡng, tạo tầng rời và hàn vết thương.
Đó là lý do lá rụng tự nhiên trông gọn, còn khi bạn bứt một chiếc lá xanh, cuống thường bị rách và có khi rỉ nhựa.
Mùa thay lá ở Việt Nam
Ở Hà Nội, ngoài cây bàng cuối đông, nhiều người còn biết mùa thay lá của những hàng sấu vào khoảng cuối đông đầu xuân. Lá cũ vàng rơi đầy phố, rồi chỉ ít ngày sau cành đã phủ lộc non.
Ở Tây Nguyên, mùa khô là mùa rừng khộp thay áo nâu, mùa mưa lại xanh rì. Những cây cà phê, hồ tiêu trồng trong vùng không rụng lá theo kiểu ấy, nên người trồng phải tưới trong mùa khô.
Lá rụng không bỏ đi. Dưới gốc cây, lá mục thành mùn, trả lại cho đất một phần dinh dưỡng, nuôi giun và vi sinh vật đất. Đốt lá rụng là phí một nguồn phân bón tự nhiên, lại gây khói bụi.
Lần tới nhặt một chiếc lá bàng đỏ, bạn thử soi nó lên trời: những vệt xanh còn sót quanh gân là dấu vết của chuyến thu dọn cuối cùng mà cái cây đang làm dở.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao có năm lá bàng không đỏ đẹp?
Độ đỏ phụ thuộc thời tiết: nắng hanh, đêm lạnh, khô ráo thường cho lá đỏ rực. Mùa đông ấm, mưa nhiều hay cây thiếu nước, thiếu dinh dưỡng thì lá thường chỉ vàng hoặc nâu.
Lá vàng có phải do cây bị bệnh không?
Không nhất thiết. Lá già vàng rụng là chuyện bình thường. Nếu lá non hoặc cả cây vàng bất thường thì có thể do thiếu dinh dưỡng, úng nước, sâu bệnh, cần xem xét thêm.
Vì sao cây thông không rụng lá mùa đông?
Lá thông hình kim, có lớp sáp dày và ít lỗ khí, nên mất ít nước kể cả trong mùa lạnh. Cây giữ lá vài năm và thay dần từng ít một.
Vì sao rừng khộp hay cháy vào mùa khô?
Lớp lá khô rụng dày dưới tán cùng cỏ khô là nhiên liệu dễ bắt lửa. Nhiều cây rừng khộp có vỏ dày chịu được lửa nhẹ, nhưng cháy lớn vẫn gây thiệt hại nặng.
Lá rụng nên làm gì?
Có thể ủ làm phân, phủ gốc cây để giữ ẩm hoặc để lá mục tự nhiên dưới tán. Đốt lá vừa phí dinh dưỡng vừa gây ô nhiễm không khí.
