Vết thương lành qua bốn giai đoạn chồng lấn lên nhau: cầm máu trong vài phút, viêm để dọn dẹp trong vài ngày, tăng sinh để đắp mô mới trong vài tuần, và tái cấu trúc sẹo kéo dài hàng tháng, có khi hơn một năm. Ngay cả khi đã lành hẳn, vùng sẹo vẫn không chắc bằng da ban đầu.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Đứa trẻ nào lớn lên cũng có vài lần trầy đầu gối. Tập này mình theo dõi một vết xước từ lúc chảy máu tới lúc thành sẹo mờ. Phần kể là cơ chế; vết thương sâu, rộng hay có dấu hiệu bất thường thì cần nhân viên y tế xử lý.
Phút đầu tiên: cầm máu
Ngay khi da rách, các mạch máu nhỏ quanh đó co lại để giảm lượng máu chảy ra. Tiểu cầu trong máu gặp thành mạch bị tổn thương liền bám vào, kết dính với nhau thành một nút chặn tạm.
Tiếp theo, một chuỗi phản ứng của các protein đông máu biến một protein hoà tan trong huyết tương thành những sợi lưới không tan. Lưới này bẫy hồng cầu và tiểu cầu, tạo thành cục máu đông chắc hơn, bịt kín chỗ rách.
Với vết xước nhỏ, máu thường ngừng chảy sau vài phút. Ấn nhẹ một miếng gạc sạch lên vết thương giúp quá trình này nhanh hơn.
Cục máu đông khô dần ở bề mặt thành vảy. Vảy là lớp băng tự nhiên đầu tiên của cơ thể.
Mấy ngày đầu: đỏ, ấm, hơi sưng là bình thường
Sau khi cầm máu, giai đoạn viêm bắt đầu. Mạch máu quanh vết thương giãn ra để đưa nhiều máu tới, mang theo bạch cầu. Vì thế vùng da quanh vết thương đỏ, ấm và hơi sưng trong vài ngày đầu.
Những bạch cầu đến trước tiêu diệt vi khuẩn lọt vào. Sau đó các tế bào lớn hơn gọi là đại thực bào dọn dẹp xác vi khuẩn, mô chết, và tiết ra tín hiệu ra lệnh cho giai đoạn xây dựng bắt đầu.
Viêm ở mức vừa phải là một phần cần thiết của quá trình lành. Nhưng nếu đỏ lan rộng, sưng đau tăng dần sau vài ngày thay vì giảm, có mủ, có mùi hôi, sốt, thì đó là dấu hiệu nhiễm trùng cần đi khám.
Người bị tiểu đường, người lớn tuổi, người suy giảm miễn dịch thường lành vết thương chậm hơn và dễ nhiễm trùng hơn, nên cần được theo dõi kỹ hơn.
Vài tuần: đắp mô mới và kéo mép lại gần
Ở giai đoạn tăng sinh, các tế bào gọi là nguyên bào sợi di chuyển vào vết thương và tiết ra sợi collagen, chất keo dai làm khung cho mô mới. Mạch máu mới mọc vào nuôi mô. Mô non đỏ hồng, lổn nhổn dưới đáy vết thương lớn chính là mô hạt, dấu hiệu lành tốt.
Cùng lúc, tế bào da ở mép vết thương bò dần vào trong, phủ lên bề mặt. Một số tế bào đặc biệt còn co rút, kéo hai mép vết thương lại gần nhau, làm vết thương nhỏ đi.
Một phát hiện từ những năm sáu mươi cho thấy vết thương được giữ ẩm vừa phải dưới lớp băng thường lành nhanh hơn để khô trần thành vảy cứng, vì tế bào da di chuyển dễ hơn trên nền ẩm. Từ đó ra đời nhiều loại băng giữ ẩm hiện đại.
Bóc vảy làm rách lớp mô non đang hình thành, mở lại vết thương cho vi khuẩn và có thể làm sẹo xấu hơn. Ngứa quanh vết thương đang lành là bình thường; cố gắng đừng gãi.
Hàng tháng sau: sẹo được sắp xếp lại
Khi vết thương đã kín, công việc chưa xong. Trong giai đoạn tái cấu trúc, các sợi collagen ban đầu sắp xếp lộn xộn được tháo bớt và xếp lại có trật tự hơn, theo hướng chịu lực. Sẹo dần nhạt màu, phẳng hơn, mềm hơn.
Quá trình này kéo dài hàng tháng tới hơn một năm. Dù vậy, mô sẹo không bao giờ giống hệt da gốc: không có nang lông, tuyến mồ hôi, và độ bền thường thấp hơn da lành.
Một số người có cơ địa dễ tạo sẹo lồi, sẹo phì đại, khi cơ thể sản xuất quá nhiều collagen. Xu hướng này có yếu tố di truyền và hay gặp hơn ở một số vị trí như ngực, vai, dái tai. Người có cơ địa sẹo lồi nên báo cho bác sĩ trước khi làm thủ thuật, xỏ khuyên.
Che nắng cho vết sẹo mới giúp sẹo đỡ sẫm màu, vì vùng da đang lành nhạy với tia cực tím.
Sơ cứu đúng và những thói quen nên bỏ
Với vết xước nhỏ: rửa tay, rửa vết thương dưới vòi nước sạch để trôi đất cát, lau khô xung quanh, che bằng băng sạch. Thay băng khi ướt hay bẩn.
Những thói quen dân gian như đắp lá giã nát, bôi kem đánh răng, rắc tro bếp, bôi thuốc lào lên vết thương có thể đưa vi khuẩn vào, làm vết thương khó lành và để lại sẹo xấu. Không nên làm.
Vết thương sâu, rộng, chảy máu không cầm, vết cắn của động vật, vết đâm bởi vật bẩn như đinh gỉ, hoặc vết thương ở mặt cần đến cơ sở y tế. Nhân viên y tế sẽ đánh giá việc khâu, dùng thuốc và tiêm phòng uốn ván theo tình trạng tiêm chủng của bạn. Vết chó mèo cắn còn cần tư vấn phòng dại.
Lần tới thấy một vết xước trên tay mình đang lành, bạn thử quan sát nó mỗi ngày: từ đỏ ấm, tới đóng vảy, tới lớp da hồng mới. Đó là cả một công trường xây dựng đang làm việc cho bạn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng oxy già rửa vết thương không?
Oxy già sủi bọt trông có vẻ sạch nhưng cũng có thể làm tổn thương tế bào đang lành. Với vết xước thông thường, nước sạch hoặc nước muối sinh lý thường là đủ; vết thương bẩn, sâu thì nên để nhân viên y tế xử lý.
Vì sao vết thương ở miệng lành nhanh?
Niêm mạc miệng được tưới máu tốt, luôn ẩm, và có những đặc điểm sinh học giúp lành nhanh, ít để lại sẹo. Vết loét miệng kéo dài nhiều tuần vẫn cần đi khám.
Ăn gì cho vết thương mau lành?
Chế độ ăn đủ đạm, vitamin và khoáng chất hỗ trợ quá trình lành. Quan niệm kiêng ăn rau muống, thịt gà để khỏi sẹo lồi chưa có bằng chứng khoa học. Người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ.
Sẹo có tự mất không?
Sẹo nhạt dần theo thời gian nhưng thường không mất hẳn. Một số phương pháp điều trị sẹo do bác sĩ da liễu thực hiện giúp cải thiện hình dạng và màu sắc.
Bao lâu thì cần tiêm nhắc phòng uốn ván?
Lịch tiêm nhắc tuỳ vào lịch sử tiêm chủng của từng người. Khi bị vết thương bẩn, hãy hỏi nhân viên y tế để được tư vấn có cần tiêm hay không.
