Máu gồm hơn một nửa là huyết tương, một chất lỏng màu vàng nhạt, phần còn lại chủ yếu là hồng cầu chở ôxy, cùng một lượng nhỏ bạch cầu chống mầm bệnh và tiểu cầu giúp máu đông. Mỗi hồng cầu sống khoảng một trăm hai mươi ngày, tức chừng bốn tháng, rồi được dọn đi, và tuỷ xương liên tục làm ra hồng cầu mới để thay thế.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Ai từng đi xét nghiệm máu chắc đã thấy ống máu để lâu tách thành hai lớp vàng và đỏ. Tập này mình đọc ống máu ấy từ trên xuống dưới. Phần mình kể là cơ chế sinh học; mọi chỉ số xét nghiệm cụ thể của bạn cần bác sĩ đọc.
Một ống máu tách thành mấy lớp?
Một người trưởng thành có khoảng năm lít máu, tuỳ vóc người. Khi đem máu quay ly tâm, phần nặng chìm xuống, phần nhẹ nổi lên. Ống máu tách thành ba lớp rõ rệt.
Trên cùng là huyết tương, chiếm hơn một nửa thể tích. Ở giữa là một lớp mỏng màu trắng đục, gồm bạch cầu và tiểu cầu. Dưới cùng là lớp đỏ sẫm của hồng cầu.
Huyết tương phần lớn là nước, hoà tan muối, đường, protein, hormon, chất thải và các chất dinh dưỡng. Nó là dòng sông chở hàng của cơ thể, đưa thức ăn từ ruột tới tế bào và đưa chất thải tới thận, gan.
Trong huyết tương còn có những protein tham gia đông máu và kháng thể chống mầm bệnh. Đó là lý do huyết tương hiến tặng cũng rất quý cho người bệnh.
Hồng cầu: chiếc xe chở ôxy không có nhân
Hồng cầu là tế bào nhiều nhất trong máu. Mỗi hồng cầu hình chiếc đĩa lõm hai mặt, nhỏ và mềm dẻo tới mức có thể uốn mình chui qua những mao mạch hẹp hơn chính nó.
Bên trong hồng cầu chứa đầy huyết sắc tố, một protein có sắt gắn được ôxy ở phổi và nhả ra ở mô. Sắt trong huyết sắc tố làm máu có màu đỏ: đỏ tươi khi giàu ôxy, đỏ sẫm khi nghèo ôxy.
Hồng cầu trưởng thành của người không có nhân và không có ti thể. Bỏ nhân giúp có thêm chỗ cho huyết sắc tố và giúp tế bào dẹt mỏng. Không có ti thể giúp hồng cầu không tiêu chính lượng ôxy mà nó đang chở.
Cái giá phải trả là hồng cầu không tự sửa chữa được. Sau khoảng bốn tháng chạy vòng quanh cơ thể, chúng già và cứng dần, bị lá lách và gan lọc ra. Sắt trong chúng được thu hồi để làm hồng cầu mới.
Bạch cầu và tiểu cầu: lính gác và thợ vá
Bạch cầu ít hơn hồng cầu rất nhiều nhưng có nhiều loại, mỗi loại một nghề: có loại nuốt vi khuẩn, có loại tạo kháng thể, có loại tiêu diệt tế bào nhiễm virus. Bạch cầu không chỉ ở trong máu mà còn đi ra các mô, nơi có nhiễm trùng.
Khi bị nhiễm trùng, số bạch cầu trong máu thường tăng. Đó là một lý do bác sĩ hay cho xét nghiệm công thức máu, nhưng đọc con số ấy thế nào là việc của bác sĩ, vì nhiều nguyên nhân khác cũng làm số bạch cầu thay đổi.
Tiểu cầu thực ra không phải tế bào hoàn chỉnh mà là những mảnh nhỏ tách ra từ một loại tế bào khổng lồ trong tuỷ xương. Khi mạch máu bị rách, tiểu cầu bám vào chỗ rách, kết dính với nhau thành nút chặn tạm thời, rồi cùng các protein đông máu tạo cục máu đông.
Trong bệnh sốt xuất huyết mà mình nhắc ở tập về muỗi, tiểu cầu có thể giảm mạnh, đó là lý do người bệnh cần được theo dõi tại cơ sở y tế.
Vì sao tĩnh mạch trông màu xanh?
Nhiều người tin rằng máu trong tĩnh mạch màu xanh, chỉ chuyển đỏ khi gặp không khí. Điều đó không đúng: máu tĩnh mạch đỏ sẫm, không bao giờ xanh. Khi lấy máu xét nghiệm, ống máu tĩnh mạch vẫn màu đỏ sẫm dù không tiếp xúc không khí.
Tĩnh mạch trông xanh vì cách ánh sáng đi qua da. Ánh sáng đỏ đi sâu vào da và bị máu hấp thụ nhiều, còn ánh sáng xanh bị da tán xạ ngược lại mắt nhiều hơn. Mắt và não so sánh với vùng da xung quanh, nên ta thấy những đường mạch trông xanh.
Động mạch nằm sâu hơn và thành dày, nên ít thấy qua da. Những đường mạch xanh trên mu bàn tay, cổ tay phần lớn là tĩnh mạch nông.
Đây là một ví dụ hay về việc mắt ta thấy không phải lúc nào cũng là màu thật của vật, mà là kết quả của ánh sáng, môi trường và cách não diễn giải.
Tuỷ xương: nhà máy làm máu không nghỉ
Ở người trưởng thành, máu được làm chủ yếu trong tuỷ đỏ của xương dẹt và đầu các xương dài, như xương chậu, xương ức, xương sườn, đốt sống. Mỗi giây, tuỷ xương tạo ra hàng triệu hồng cầu mới.
Nhà máy này cần nguyên liệu: sắt, một số vitamin như vitamin nhóm B, và protein. Thiếu nguyên liệu, máu làm ra kém, gây thiếu máu. Nhưng thiếu máu có nhiều nguyên nhân khác nhau, kể cả bệnh di truyền như tan máu bẩm sinh, nên không nên tự uống sắt khi chưa được bác sĩ chỉ định.
Khi bạn hiến máu, huyết tương được bù lại trong vòng một hai ngày, còn hồng cầu cần vài tuần để trở lại mức cũ. Đó là lý do giữa hai lần hiến máu toàn phần phải cách nhau một khoảng thời gian theo quy định.
Lần tới nhìn ống máu xét nghiệm của mình, bạn thử nhận ra lớp vàng ở trên và lớp đỏ ở dưới. Mỗi giọt trong đó là một nhà máy, một đoàn xe và một đội lính gác đang làm việc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao máu có vị tanh và mặn?
Máu chứa muối hoà tan nên có vị mặn, còn mùi tanh kim loại liên quan tới sắt và những chất sinh ra khi sắt tiếp xúc với chất béo trên da.
Mất bao nhiêu máu thì nguy hiểm?
Cơ thể chịu được mất một lượng nhỏ, như khi hiến máu theo quy định. Chảy máu nhiều, không cầm được, kèm chóng mặt, da tái, tim đập nhanh là tình huống cấp cứu, cần gọi cấp cứu ngay.
Ăn tiết canh có bổ máu không?
Không có cơ sở cho thấy ăn tiết canh bổ máu, ngược lại tiết canh sống có nguy cơ lây bệnh nguy hiểm như liên cầu khuẩn lợn và ký sinh trùng. Ngành y tế khuyến cáo không ăn tiết canh.
Vì sao lấy máu xét nghiệm thường phải nhịn ăn?
Một số chỉ số như đường máu, mỡ máu thay đổi nhiều sau bữa ăn. Nhịn ăn giúp kết quả phản ánh trạng thái nền. Không phải xét nghiệm nào cũng cần nhịn, nên hỏi nơi lấy máu.
Hồng cầu có ở ngoài tuỷ xương không?
Ở thai nhi, gan và lá lách cũng tạo máu. Ở người trưởng thành khoẻ mạnh, tuỷ xương là nơi tạo máu chính.
