Nhà nào cũng có vô số vi khuẩn, và phần lớn chúng hoàn toàn vô hại. Điều đáng lo không phải là có vi khuẩn, mà là để vi khuẩn gây bệnh gặp đúng điều kiện để sinh sôi: thớt dùng chung cho thịt sống và đồ chín, khăn lau ẩm cả ngày, đồ ăn chín để lâu ở nhiệt độ phòng. Nắm được ba chỗ đó là tránh được phần lớn rủi ro.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Mạng xã hội hay đăng những bài kiểu điện thoại bẩn hơn bồn cầu, khiến nhiều người hoảng. Tập này mình nhìn căn bếp bằng con mắt của nhà vi sinh học, bình tĩnh hơn và thực tế hơn.
Vi khuẩn có mặt ở khắp nơi, và thế là bình thường
Da tay bạn, mặt bàn, tay nắm cửa, rau sống, không khí đều có vi khuẩn. Phần lớn là những loài sống bám trên da người hoặc trong đất, không gây bệnh cho người khoẻ mạnh. Một số còn có lợi, chiếm chỗ không cho loài gây hại bám vào.
Những bài báo so sánh số vi khuẩn trên điện thoại với bồn cầu thường gây sốc nhưng ít nói lên điều gì. Con số lớn chưa chắc nguy hiểm, vì điều quan trọng là loài nào và bao nhiêu con gây bệnh. Bồn cầu được cọ rửa thường xuyên bằng chất tẩy, còn điện thoại thì hầu như chưa bao giờ.
Không ai sống trong một ngôi nhà vô trùng được, và cũng không nên cố. Mục tiêu hợp lý là chặn đường đi của mầm bệnh ở những điểm then chốt.
Với nhà vi sinh học, câu hỏi luôn là: mầm bệnh từ đâu tới, nó đi đường nào, và nó có được cho ăn, cho ấm, cho thời gian không.
Vi khuẩn sinh sôi nhanh tới mức nào?
Trong điều kiện lý tưởng ở phòng thí nghiệm, một số vi khuẩn nhân đôi số lượng chỉ sau khoảng hai mươi phút. Từ một con, sau một giờ có tám con, sau vài giờ có hàng nghìn, hàng triệu.
Điều kiện lý tưởng ấy là: có thức ăn, có độ ẩm, có nhiệt độ ấm. Bếp nhà ở Việt Nam vào mùa hè gần như đáp ứng đủ cả ba. Đó là lý do một bát canh để ngoài từ trưa tới tối có thể chua và hỏng.
Ngược lại, tủ lạnh làm vi khuẩn chậm hẳn lại, còn nấu sôi diệt được phần lớn. Phần lớn lời khuyên an toàn thực phẩm thật ra chỉ xoay quanh việc không cho vi khuẩn thời gian ở vùng ấm.
Một mẹo dễ nhớ: đồ ăn chín nên được ăn ngay hoặc để nguội bớt rồi cất tủ lạnh sớm, đừng để cả buổi trên bàn chờ người về muộn.
Thớt và miếng rửa bát: hai điểm nóng của căn bếp
Thịt sống, cá sống, trứng có thể mang những vi khuẩn gây ngộ độc. Nấu chín sẽ diệt chúng. Vấn đề nảy sinh khi dùng cùng một con dao, cùng cái thớt thái thịt sống rồi thái luôn thịt luộc hay rau sống ăn ngay. Vi khuẩn đi thẳng từ đồ sống sang đồ chín mà không qua lửa.
Vì thế người ta khuyên có thớt riêng cho đồ sống và đồ chín, rửa sạch bằng nước nóng với nước rửa bát, dựng cho ráo, phơi nắng khi có thể. Thớt có nhiều vết rạch sâu, nứt, mốc thì nên thay, vì vi khuẩn trú trong khe khó rửa.
Miếng bọt biển rửa bát là nơi lý tưởng cho vi khuẩn: ẩm liên tục, đầy vụn thức ăn, nhiều khe nhỏ. Các nghiên cứu đã đếm được mật độ vi khuẩn rất cao trong những miếng rửa bát đã dùng lâu. Cách thực tế là vắt khô sau khi dùng, để nơi thoáng và thay thường xuyên.
Khăn lau bếp cũng vậy. Một chiếc khăn ẩm lau bàn, lau tay, lau bát suốt cả ngày sẽ rải vi khuẩn đi khắp nơi. Nhiều khăn, thay thường, giặt và phơi khô là đủ.
Chuyện cơm nguội và đồ ăn để qua đêm
Gạo có thể mang bào tử của một loài vi khuẩn sống trong đất. Bào tử là dạng ngủ rất bền, chịu được cả nhiệt độ nấu cơm. Khi nồi cơm nguội dần và để lâu ở nhiệt độ phòng, bào tử nảy mầm, vi khuẩn sinh sôi và có thể tạo ra độc tố.
Một số độc tố này chịu nhiệt, nghĩa là hâm nóng lại không phá được. Vì vậy chuyện quan trọng không phải là hâm thật nóng, mà là đừng để cơm nguội ở ngoài quá lâu ngay từ đầu.
Lời khuyên đơn giản: cơm thừa nên để nguội bớt rồi cất tủ lạnh sớm trong hộp đậy kín, và dùng trong thời gian ngắn. Món cơm chiên ngon nhất làm từ cơm nguội, nhưng là cơm nguội trong tủ lạnh chứ không phải cơm để trên bếp từ hôm qua.
Người có triệu chứng nôn nhiều, tiêu chảy, sốt sau bữa ăn, nhất là trẻ nhỏ và người già, nên đi khám thay vì tự xử lý ở nhà.
Sạch vừa đủ, đừng sạch quá đà
Ở gia đình bình thường, xà phòng thường và nước sạch là đủ cho rửa tay. Cơ quan quản lý dược phẩm Hoa Kỳ từng kết luận rằng các loại xà phòng có thêm chất kháng khuẩn dùng hằng ngày không chứng minh được hiệu quả hơn xà phòng thường.
Rửa tay đúng quan trọng hơn loại xà phòng: xoa đủ lâu, đủ các mặt bàn tay, kẽ ngón, đầu ngón, rồi lau khô. Những lúc cần rửa nhất là trước khi nấu ăn, sau khi chạm thịt sống, sau khi đi vệ sinh và trước khi ăn.
Có một ý tưởng đang được nghiên cứu: tiếp xúc với sự đa dạng vi sinh vật trong môi trường tự nhiên từ nhỏ có thể giúp hệ miễn dịch phát triển cân bằng. Điều đó không có nghĩa là để nhà bẩn, mà là cho trẻ chơi ngoài trời, gần đất, gần cây.
Tối nay rửa bát xong, bạn thử vắt khô miếng rửa bát và treo lên chỗ thoáng. Một thói quen nhỏ thôi, nhưng là bạn vừa cắt nguồn nước của cả một thành phố vi khuẩn.
Câu hỏi thường gặp
Thớt gỗ hay thớt nhựa sạch hơn?
Các nghiên cứu cho kết quả không thống nhất, cả hai đều dùng được nếu rửa sạch, để khô và thay khi đã quá nhiều vết rạch. Quan trọng hơn là tách thớt đồ sống với đồ chín.
Rửa thịt sống dưới vòi nước có diệt vi khuẩn không?
Không, và nước bắn có thể mang vi khuẩn ra bồn rửa, mặt bếp xung quanh. Nấu chín kỹ mới là bước diệt vi khuẩn; nếu rửa thì rửa nhẹ trong chậu và vệ sinh bồn rửa sau đó.
Có nên lau điện thoại thường xuyên không?
Nên lau định kỳ bằng khăn ẩm phù hợp theo hướng dẫn của nhà sản xuất, nhất là trong mùa dịch hay khi chăm người ốm. Rửa tay trước khi ăn vẫn quan trọng hơn lau điện thoại.
Tủ lạnh có diệt vi khuẩn không?
Không, tủ lạnh chỉ làm vi khuẩn sinh sôi chậm lại. Đồ ăn để quá lâu trong tủ lạnh vẫn có thể hỏng, và có loài vi khuẩn vẫn phát triển chậm ở nhiệt độ lạnh.
Đồ ăn có mùi bình thường thì có an toàn không?
Không chắc. Nhiều vi khuẩn gây ngộ độc không làm thay đổi mùi vị thức ăn. Hãy dựa vào thời gian và cách bảo quản, không chỉ dựa vào mũi.
