Muỗi đốt người này nhiều hơn người kia chủ yếu vì mùi cơ thể mỗi người khác nhau, và mùi ấy phần lớn do hệ vi khuẩn sống trên da tạo ra khi phân giải mồ hôi. Bên cạnh đó, người thở ra nhiều khí cácbônníc, người có thân nhiệt cao hơn, người mặc đồ tối màu cũng hút muỗi hơn. Và chỉ muỗi cái mới đốt, vì chúng cần đạm trong máu để nuôi trứng.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Ngồi cùng một chiếc chiếu buổi tối, có người chân sưng đỏ, có người chẳng sao. Tập này mình xem con muỗi đi săn thế nào, và cách tự vệ nào có cơ sở thật.
Chỉ muỗi cái đốt
Muỗi đực và muỗi cái đều ăn mật hoa, nước đường từ cây để lấy năng lượng. Muỗi đực không đốt người. Muỗi cái cần thêm đạm và chất dinh dưỡng trong máu để làm trứng, nên chỉ chúng mới đi hút máu.
Vòi muỗi cái không phải một cây kim đơn giản mà là một bộ dụng cụ gồm nhiều lưỡi: lưỡi cưa xẻ da, ống hút máu, ống bơm nước bọt. Nước bọt chứa chất chống đông máu và chất làm giảm cảm giác đau, nên lúc bị đốt ta thường không biết.
Vết ngứa sưng đỏ sau đó là phản ứng của hệ miễn dịch với nước bọt muỗi. Mỗi người phản ứng mạnh yếu khác nhau, nên có khi hai người bị đốt như nhau mà chỉ một người thấy sưng.
Cũng chính qua nước bọt, muỗi truyền mầm bệnh từ người này sang người khác.
Muỗi tìm người bằng những giác quan nào?
Từ xa hàng chục mét, muỗi lần theo luồng khí cácbônníc do người và động vật thở ra. Đây là tín hiệu đầu tiên báo có con mồi máu nóng gần đó. Người to lớn, người đang vận động, phụ nữ mang thai thường thở ra nhiều hơn và được ghi nhận bị muỗi tìm đến nhiều hơn.
Khi lại gần, muỗi bắt đầu dùng mùi da và hơi ấm. Mồ hôi tươi gần như không mùi; chính vi khuẩn sống trên da phân giải mồ hôi thành vô số chất bay hơi tạo nên mùi riêng của mỗi người. Một số chất trong đó đặc biệt hấp dẫn muỗi.
Nhiều nghiên cứu cho thấy có những người hút muỗi nhiều hơn hẳn người khác một cách ổn định qua thời gian, gắn với thành phần hoá học trên da. Mùi da lại chịu ảnh hưởng của gen, chế độ ăn, thói quen vệ sinh.
Ở cự ly gần, muỗi còn dùng mắt: vật tối màu nổi bật trên nền sáng dễ bị chú ý hơn. Mặc đồ sáng màu giúp giảm phần nào.
Những điều hay nghe mà chưa chắc đúng
Chuyện nhóm máu O bị muỗi đốt nhiều hơn được nhắc rất nhiều. Một vài nghiên cứu cho kết quả gợi ý như vậy, nhưng các nghiên cứu khác không thấy khác biệt rõ ràng. Hiện chưa thể coi đó là kết luận chắc chắn.
Ăn tỏi, uống vitamin nhóm B để muỗi tránh xa là lời khuyên phổ biến nhưng không có bằng chứng tốt. Thiết bị đuổi muỗi bằng sóng âm cũng đã được kiểm tra trong nhiều thí nghiệm và không cho thấy hiệu quả.
Máu ngọt hay máu chua cũng không phải là lý do. Muỗi không nếm được máu trước khi đốt; thứ chúng chọn là mùi và nhiệt trên da.
Bài học là nghe một mẹo phòng muỗi, bạn nên hỏi: đã có thí nghiệm có đối chứng chưa? Rất nhiều mẹo truyền miệng không qua được câu hỏi ấy.
Muỗi vằn, muỗi đêm và bệnh tật
Ở Việt Nam, muỗi vằn có sọc trắng đen trên chân và thân là loài truyền sốt xuất huyết. Muỗi vằn đốt chủ yếu vào ban ngày, nhất là sáng sớm và chiều muộn, và đẻ trứng trong nước sạch đọng ở dụng cụ chứa nước quanh nhà: chum vại, lọ hoa, lốp xe cũ, chậu cây.
Muỗi truyền sốt rét thuộc nhóm khác, thường đốt ban đêm, đẻ ở suối, ruộng nước vùng rừng núi. Muỗi nhà kêu vo ve ban đêm phần lớn là muỗi thường, có thể truyền một số bệnh khác.
Sốt cao đột ngột, đau đầu, đau sau hốc mắt, mệt lả, đặc biệt trong mùa mưa, cần đi khám để được xét nghiệm. Sốt xuất huyết có những dấu hiệu cảnh báo nặng mà chỉ nhân viên y tế đánh giá được; không tự ý dùng thuốc hạ sốt khi chưa hỏi bác sĩ.
Hiểu muỗi đẻ ở đâu, đốt lúc nào là hiểu nên phòng ở đâu, lúc nào.
Phòng muỗi bằng những cách có cơ sở
Cách hiệu quả nhất là cắt nơi đẻ của muỗi: đậy kín chum vại, thay nước lọ hoa vài ngày một lần, lật úp chai lọ, dọn lốp xe, chậu cũ đọng nước. Một nắp chai đọng nước cũng đủ cho lăng quăng sống.
Ngủ màn, lắp lưới chống muỗi ở cửa sổ, mặc áo dài tay sáng màu khi ở nơi nhiều muỗi. Kem và xịt xua muỗi có hoạt chất được cơ quan y tế khuyến nghị giúp giảm bị đốt; dùng đúng hướng dẫn trên nhãn, cẩn thận với trẻ nhỏ.
Quạt máy cũng giúp: muỗi bay yếu, gió thổi làm chúng khó tiếp cận và làm loãng luồng khí thở ra. Ngồi dưới quạt là một cách phòng muỗi rẻ tiền mà có cơ sở.
Tối nay ngồi hiên, bạn thử để ý ai trong nhà bị đốt nhiều nhất, và người đó vừa làm gì: vừa chơi thể thao, vừa tắm hay đang mặc áo màu gì. Bạn sẽ có dữ liệu cho thí nghiệm của riêng mình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao muỗi hay đốt chân?
Bàn chân và cổ chân có hệ vi khuẩn da đậm đặc, mùi đặc trưng, lại gần mặt đất nơi muỗi hay bay thấp. Một số loài muỗi được ghi nhận ưa đốt ở chân hơn.
Uống rượu bia có bị muỗi đốt nhiều hơn không?
Một số nghiên cứu nhỏ ghi nhận người vừa uống bia thu hút muỗi hơn, có thể do thay đổi thân nhiệt và mùi cơ thể. Kết quả này cần thêm nghiên cứu để khẳng định.
Muỗi có truyền được virus gây suy giảm miễn dịch ở người không?
Không. Virus này không sinh sôi trong cơ thể muỗi và không đi vào tuyến nước bọt muỗi, nên muỗi không truyền virus này từ người sang người.
Muỗi sống được bao lâu?
Muỗi trưởng thành thường sống vài tuần tuỳ loài và điều kiện. Từ trứng tới muỗi trưởng thành chỉ mất khoảng một tuần hoặc hơn khi trời nóng ấm, nên nước đọng vài ngày đã đủ nở ra muỗi.
Vì sao muỗi kêu vo ve bên tai?
Tiếng vo ve là âm thanh do đôi cánh vỗ rất nhanh. Muỗi đực và cái vỗ cánh ở tần số khác nhau, và chúng dùng âm thanh này để nhận ra nhau khi giao phối.
