Nhóm máu A, B, O được quyết định bởi một gen có ba phiên bản chính là A, B và O. Mỗi người mang hai bản, một từ bố và một từ mẹ. A và B trội ngang nhau nên gặp nhau thì thành AB, còn O là lặn nên chỉ hiện ra khi cả hai bản đều là O. Vì thế bố nhóm A và mẹ nhóm B vẫn có thể sinh con nhóm O, nếu mỗi người cùng mang một bản O ẩn.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Nhóm máu là ví dụ đẹp nhất để thấy di truyền học hoạt động ngay trong gia đình mình, và cũng là chủ đề sinh ra không ít hiểu lầm đáng tiếc. Tập này mình gỡ từng nút một.
Nhóm máu thật ra là gì?
Trên bề mặt hồng cầu có những phân tử đường nhỏ gắn vào, như những lá cờ cắm trên nóc nhà. Người nhóm A có cờ kiểu A, nhóm B có cờ kiểu B, nhóm AB có cả hai, còn nhóm O không có loại cờ nào trong hai loại đó.
Cơ thể lại có sẵn kháng thể chống lại loại cờ mình không có. Người nhóm A mang kháng thể chống B, người nhóm B mang kháng thể chống A, người nhóm O mang cả hai. Truyền nhầm nhóm máu thì kháng thể tấn công hồng cầu lạ, gây phản ứng có thể đe doạ tính mạng.
Người đầu tiên mô tả hệ nhóm máu A, B, O là bác sĩ người Áo Karl Landsteiner, vào năm một nghìn chín trăm lẻ một. Phát hiện ấy mở đường cho truyền máu an toàn và về sau ông nhận giải Nobel.
Gen quyết định nhóm máu thực chất là gen làm ra một enzym gắn cờ. Bản A gắn cờ A, bản B gắn cờ B, còn bản O là một phiên bản hỏng, không gắn được gì.
Bảng ghép nhóm máu bố mẹ và con
Một người nhóm A có thể mang hai bản A, hoặc một bản A với một bản O ẩn. Tương tự, người nhóm B có thể là hai bản B hoặc B với O. Người nhóm O chắc chắn mang hai bản O. Người nhóm AB mang một A một B.
Từ đó suy ra vài trường hợp hay gặp. Bố mẹ cùng nhóm O thì con gần như chắc chắn nhóm O. Bố A mẹ B có thể sinh con A, B, AB hoặc O, tuỳ hai người mang bản gì. Bố AB thì con không thể là O, vì ông chắc chắn truyền A hoặc B.
Điều hay bị hiểu sai là nghĩ con phải cùng nhóm với bố hoặc mẹ. Thật ra hai anh em ruột có thể khác nhóm máu, và con có thể khác cả bố lẫn mẹ mà hoàn toàn bình thường.
Muốn biết mình mang bản ẩn nào, xét nghiệm nhóm máu thông thường không cho biết. Đôi khi nhìn nhóm máu của bố mẹ và con cái có thể suy ra.
Đừng dùng nhóm máu để nghi ngờ quan hệ cha con
Có những câu chuyện gia đình rạn nứt chỉ vì thấy nhóm máu con không khớp với kỳ vọng của bố. Phần lớn những lần không khớp ấy hoàn toàn nằm trong quy luật, như trường hợp bố A mẹ B có con O.
Hiếm hơn nữa, có những biến thể rất hiếm của hệ nhóm máu này làm kết quả trông như phá luật. Một số người mang kiểu gen đặc biệt có thể truyền cho con nhóm máu tưởng như không thể. Những trường hợp này hiếm nhưng có thật và đã được ghi nhận trong y văn.
Ngày nay, xác định quan hệ huyết thống được làm bằng xét nghiệm ADN tại cơ sở được cấp phép, chính xác hơn nhóm máu rất nhiều. Nhóm máu chỉ có thể loại trừ trong vài trường hợp, chứ không khẳng định được gì.
Nếu một kết quả làm bạn băn khoăn, cách đúng là hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia di truyền, chứ đừng để một suy luận nửa vời làm tổn thương người thân.
Rh âm và chuyện mang thai
Ngoài hệ A, B, O còn có hệ Rh, phổ biến nhất là kháng nguyên mang tên D. Có nó thì gọi là Rh dương, không có thì Rh âm. Ở người Việt, nhóm Rh âm rất hiếm, nên những người mang nhóm máu này thường được khuyến khích ghi nhớ và tham gia các câu lạc bộ hiến máu hiếm.
Rh âm là tính lặn: người Rh âm mang hai bản không có D. Bố mẹ đều Rh dương vẫn có thể sinh con Rh âm nếu cả hai mang một bản ẩn.
Chuyện cần lưu ý là khi mẹ Rh âm mang thai con Rh dương. Cơ thể mẹ có thể tạo kháng thể chống lại hồng cầu của thai, ảnh hưởng tới những lần mang thai sau. Y học đã có biện pháp dự phòng hiệu quả, nên người mẹ Rh âm cần được bác sĩ sản khoa theo dõi từ sớm.
Đây là một ví dụ đẹp cho thấy hiểu cơ chế di truyền đã cứu được rất nhiều đứa trẻ.
Tính cách theo nhóm máu và những điều nên biết khi hiến máu
Ở một số nước, chuyện nhóm máu quyết định tính cách khá phổ biến trong giải trí. Các nghiên cứu khoa học có kiểm soát không tìm thấy mối liên hệ đáng kể nào. Bạn cứ đọc cho vui, đừng dùng nó để chọn người yêu hay tuyển nhân viên.
Còn trong hiến máu, nhóm máu rất quan trọng. Hồng cầu nhóm O không mang cờ A hay B nên trong tình huống khẩn cấp thường được dùng cho nhiều người nhận khác nhóm. Với huyết tương thì ngược lại, người nhóm AB lại là người cho rộng rãi nhất.
Dù vậy, ở bệnh viện, máu luôn được thử phản ứng chéo trước khi truyền, không ai chỉ dựa vào chữ trên phiếu. Lần tới đi hiến máu, bạn sẽ được xét nghiệm và báo nhóm máu của mình.
Ghi nhóm máu của bạn và người thân vào một nơi dễ tìm. Nhìn cả nhà, bạn thử đoán xem ai đang mang một bản O ẩn.
Câu hỏi thường gặp
Nhóm máu có thay đổi trong đời không?
Với người bình thường, nhóm máu giữ nguyên suốt đời. Một số trường hợp đặc biệt như sau ghép tuỷ có thể đổi sang nhóm máu của người hiến, và điều này được bác sĩ theo dõi.
Nhóm máu nào phổ biến nhất ở Việt Nam?
Các thống kê của ngành huyết học trong nước thường cho thấy nhóm O chiếm tỉ lệ lớn nhất, tiếp theo là B và A, còn AB ít nhất. Tỉ lệ cụ thể khác nhau giữa các nghiên cứu.
Bố mẹ nhóm O có sinh con nhóm A được không?
Theo quy luật thông thường thì không, vì cả hai chỉ có bản O để truyền. Những ngoại lệ rất hiếm có tồn tại, và khi gặp cần được xét nghiệm chuyên sâu chứ không vội kết luận.
Vì sao gọi nhóm O là người cho phổ quát?
Vì hồng cầu nhóm O không mang kháng nguyên A hay B nên ít bị kháng thể của người nhận tấn công. Tuy vậy, cách gọi này chỉ đúng một phần và việc truyền máu luôn cần thử phản ứng tại bệnh viện.
Người Rh âm có cần lưu ý gì?
Nên ghi nhớ nhóm máu, thông báo cho bác sĩ khi khám bệnh hoặc mang thai, và cân nhắc tham gia các nhóm hiến máu hiếm để hỗ trợ nhau khi cần.
