San hô là động vật. Mỗi cành san hô là một tập đoàn gồm rất nhiều polip nhỏ xíu, họ hàng của sứa, cùng xây một bộ xương đá vôi chung và nuôi trong mô của mình những tảo nhỏ quang hợp. Khi nước biển nóng lên bất thường, san hô đẩy tảo ra ngoài, mất màu và trắng bệch, đó là hiện tượng tẩy trắng. Nếu nước nóng kéo dài, san hô chết đói.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Ai từng lặn ngắm san hô ở Nha Trang, Cù Lao Chàm hay Côn Đảo đều nhớ mãi những khu vườn dưới nước rực rỡ ấy. Tập này mình kể vì sao khu vườn đó thật ra là một thành phố động vật, và vì sao nó mong manh.
Động vật xây nhà bằng đá
Một polip san hô trông như một con hải quỳ tí hon: thân hình ống, miệng ở giữa, vòng xúc tu xung quanh có tế bào chích để bắt sinh vật phù du. Polip tiết ra đá vôi bên dưới mình, dần dần xây thành bộ xương.
Các polip trong một tập đoàn nối với nhau bằng mô sống, chia sẻ thức ăn. Qua hàng nghìn năm, xương của vô số thế hệ san hô chồng lên nhau thành rạn san hô, có rạn lớn tới mức nhìn thấy từ không gian.
Vì xây từ đá vôi, rạn san hô cũng góp phần tạo nên đảo và bãi cát trắng ở vùng biển nhiệt đới. Cát trắng ở nhiều bãi biển là mảnh vụn của san hô và vỏ sinh vật.
Thứ người ta bán làm đồ trang trí là bộ xương trắng của san hô đã chết. San hô sống thì có màu và mềm mại hơn nhiều.
Tảo cộng sinh: người nấu bếp bên trong san hô
Màu sắc rực rỡ của phần lớn san hô tạo rạn đến từ những tảo đơn bào sống bên trong mô của polip. Tảo quang hợp nhờ ánh nắng xuyên qua làn nước trong, và chia phần lớn đường tạo ra cho san hô.
Đổi lại, san hô cho tảo chỗ ở an toàn và chất dinh dưỡng từ chất thải của mình. Đây là một mối cộng sinh rất chặt: san hô tạo rạn phần lớn sống nhờ thức ăn do tảo nấu.
Vì cần ánh sáng cho tảo, rạn san hô tạo rạn chỉ phát triển tốt ở vùng biển nông, nước trong, ấm, ít phù sa. Đó là lý do cửa sông đục ngầu ít có san hô, còn vùng biển quanh các đảo xa bờ lại có rạn đẹp.
Rạn san hô chỉ chiếm một phần rất nhỏ diện tích đáy biển nhưng là nơi sống của một tỉ lệ lớn các loài sinh vật biển. Các nhà sinh học hay ví nó là rừng nhiệt đới của đại dương.
Tẩy trắng: khi người nấu bếp bị đuổi đi
Khi nhiệt độ nước biển cao hơn mức bình thường của khu vực kéo dài vài tuần, mối quan hệ giữa san hô và tảo bị rối loạn. Tảo bị căng thẳng nhiệt sinh ra chất có hại, và san hô đẩy tảo ra khỏi mô.
Không còn tảo, mô san hô trong suốt để lộ bộ xương trắng bên dưới. Đó là hiện tượng tẩy trắng. San hô lúc này chưa chết, nhưng đã mất nguồn thức ăn chính.
Nếu nước mát trở lại kịp, tảo có thể quay về và san hô hồi phục. Nếu nóng kéo dài, san hô chết, tảo sợi phủ lên bộ xương, rạn dần mất cấu trúc và cá cũng bỏ đi.
Những đợt tẩy trắng quy mô lớn đã được ghi nhận ở nhiều vùng biển trên thế giới trong những năm nước biển nóng bất thường, và các rạn san hô Việt Nam cũng không nằm ngoài xu hướng ấy.
Rạn san hô Việt Nam và những mối đe doạ gần
Dọc bờ biển miền Trung và quanh các đảo phía Nam, Việt Nam có nhiều rạn san hô đẹp. Khu bảo tồn biển Hòn Mun ở vịnh Nha Trang là khu bảo tồn biển đầu tiên của Việt Nam. Cù Lao Chàm ở Quảng Nam, Côn Đảo, Phú Quốc cũng có những rạn san hô được bảo vệ.
Ngoài nhiệt độ, san hô gần bờ chịu nhiều mối đe doạ trực tiếp từ con người: đánh bắt cá bằng thuốc nổ, hoá chất; neo tàu thả xuống rạn; khai thác san hô làm vật trang trí; nước thải và trầm tích từ đất liền làm đục nước.
Du lịch lặn biển phát triển nhanh mang lại sinh kế, nhưng nếu du khách dẫm lên san hô, bẻ cành làm kỷ niệm, thì từng mảng rạn bị phá. San hô mọc rất chậm, một cành bị bẻ có thể cần nhiều năm mới mọc lại.
Một số dự án phục hồi san hô bằng cách nuôi mảnh san hô rồi gắn lại lên rạn đã được thực hiện ở Việt Nam, nhưng phục hồi luôn khó và tốn kém hơn nhiều so với giữ gìn.
Lặn ngắm san hô mà không làm hại
Khi lặn với ống thở hay bình dưỡng khí, giữ thăng bằng để không chạm, không đứng lên san hô. Mang vây cẩn thận, vì một cú đá vô ý có thể làm gãy cả mảng.
Không cho cá ăn, không nhặt vỏ ốc, không bẻ san hô. Chọn các đơn vị du lịch có hướng dẫn bảo vệ rạn và có phao buộc tàu thay vì thả neo.
Không mua san hô, vỏ ốc quý làm quà lưu niệm. Mỗi món hàng như vậy là một lời đặt hàng cho người khai thác lần sau.
Lần tới nhìn một cành san hô rực rỡ, bạn thử hình dung hàng nghìn polip nhỏ đang mở xúc tu và hàng triệu tảo đang nấu bếp bên trong. Bạn sẽ thấy mình đang bơi trên một thành phố sống.
Câu hỏi thường gặp
San hô sống được bao lâu?
Từng polip có đời sống không dài, nhưng tập đoàn san hô có thể tồn tại hàng trăm năm, và một số rạn được xây qua hàng nghìn năm.
San hô đen có phải san hô không?
San hô đen là một nhóm khác, không tạo rạn và thường sống ở nước sâu hơn. Nhiều loài bị khai thác làm đồ trang sức và cần được bảo vệ.
Kem chống nắng có hại cho san hô không?
Một số nghiên cứu cho thấy vài hoạt chất trong kem chống nắng có thể ảnh hưởng tới san hô ở nồng độ cao, mức độ tác động thực tế vẫn còn tranh luận. Mặc áo chống nắng khi lặn là cách giảm lượng kem cần dùng.
San hô bị tẩy trắng có ăn được không?
San hô không phải thức ăn của người. Câu hỏi đúng là cá ở rạn bị tẩy trắng có bị ảnh hưởng không: khi rạn chết, nhiều loài cá rời đi hoặc suy giảm, ảnh hưởng tới nghề cá ven bờ.
Có thể trồng san hô không?
Có thể nuôi mảnh san hô trong vườn ươm dưới biển rồi gắn lên rạn bị hư hại. Phương pháp này giúp phục hồi từng khu nhỏ, nhưng không thay thế được việc bảo vệ rạn và giảm nóng lên của biển.
