Rùa Hoàn Kiếm thuộc loài giải Thượng Hải, loài rùa nước ngọt lớn nhất thế giới, và loài này nay chỉ còn rất ít cá thể được biết đến trên toàn cầu. Cá thể cuối cùng ở hồ Hoàn Kiếm, được người Hà Nội gọi trìu mến là cụ rùa, đã chết vào tháng một năm hai nghìn mười sáu. Các nhà khoa học vẫn đang tìm kiếm và bảo vệ những cá thể còn sót lại ở vài hồ khác.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Với người Việt, rùa hồ Gươm gắn với truyền thuyết vua Lê trả gươm. Với các nhà sinh học, nó là đại diện của một loài đang đứng sát bờ vực. Tập này mình kể cả hai câu chuyện.
Loài giải khổng lồ là loài gì?
Giải là tên gọi các loài rùa mai mềm cỡ lớn. Thay vì mai sừng cứng như rùa thường, chúng có mai phủ da dày, mềm ở mép, đầu nhỏ và mõm nhọn như chiếc ống thở ngắn. Chúng sống ở sông lớn, hồ rộng, thích vùi mình trong bùn.
Giải Thượng Hải là loài lớn nhất trong nhóm, những cá thể trưởng thành có mai dài khoảng một mét và nặng hàng trăm cân. Loài này từng phân bố ở lưu vực sông Hồng, sông Đà, và một số sông ở miền Nam Trung Quốc.
Rùa ở hồ Hoàn Kiếm sống trong một hồ nhỏ giữa lòng thủ đô, điều rất lạ với một loài vốn ưa sông lớn. Có thể đây là một cá thể còn sót lại khi hồ còn thông với hệ thống sông xưa kia.
Ngoài cụ rùa đã mất, ở đền Ngọc Sơn còn trưng bày tiêu bản một cá thể rùa hồ Gươm khác chết vào năm một nghìn chín trăm sáu mươi bảy, cho thấy hồ từng có hơn một cá thể.
Một hay hai loài? Cuộc tranh luận về tên gọi
Đầu những năm hai nghìn, một số nhà khoa học Việt Nam đề xuất rùa hồ Hoàn Kiếm là một loài riêng, khác với giải Thượng Hải, và đặt tên khoa học gắn với tên vua Lê Lợi.
Phần lớn các nhà nghiên cứu rùa quốc tế, dựa trên so sánh hình thái và di truyền, cho rằng rùa hồ Gươm và giải Thượng Hải là cùng một loài. Hiện cách phân loại này được dùng rộng rãi.
Cuộc tranh luận cho thấy việc định danh loài không chỉ dựa vào cảm nhận, mà dựa vào bằng chứng có thể kiểm chứng, như số đo mẫu vật và trình tự gen. Đồng thời, nó cũng phản ánh tình cảm đặc biệt mà người Việt dành cho cụ rùa.
Dù là một loài hay hai, kết luận về bảo tồn không thay đổi: những cá thể còn lại là vô cùng quý giá.
Những năm cuối của cụ rùa hồ Gươm
Những năm hai nghìn mười, cụ rùa xuất hiện nhiều hơn trên mặt hồ, với những vết thương trên mai và cổ. Hồ Hoàn Kiếm khi ấy bị ô nhiễm, bùn đáy dày, nước kém chất lượng.
Năm hai nghìn mười một, một cuộc vây bắt cụ rùa được tổ chức để chữa trị, với sự tham gia của nhiều nhà khoa học, thú y và hàng trăm người. Hồ cũng được làm sạch, đảo nhỏ nơi rùa lên nghỉ được cải tạo. Sau thời gian chữa trị, rùa được thả lại hồ.
Tháng một năm hai nghìn mười sáu, cụ rùa được phát hiện đã chết. Sự kiện khiến nhiều người dân Hà Nội xúc động. Sau đó, cụ rùa được làm tiêu bản để lưu giữ.
Câu chuyện ấy để lại một bài học: một cá thể quý hiếm sống trong môi trường suy thoái cần được chăm lo từ môi trường sống, không chỉ từ chữa trị khi đã bị thương.
Những cá thể còn lại và hy vọng mong manh
Ngoài hồ Hoàn Kiếm, các nhà khoa học và tổ chức bảo tồn đã tìm kiếm giải Thượng Hải ở nhiều hồ, sông thuộc lưu vực sông Hồng. Trong những năm gần đây, một cá thể ở hồ Đồng Mô thuộc Hà Nội đã được xác nhận qua mẫu di truyền và được bảo vệ.
Ở Trung Quốc, một cặp giải Thượng Hải từng được nuôi trong vườn thú và được thử thụ tinh nhân tạo nhiều lần mà không thành công, con cái sau đó đã chết. Vì vậy, số cá thể được biết đến trên thế giới chỉ đếm trên đầu ngón tay.
Các nhà khoa học dùng nhiều cách để tìm giải: quan sát mặt hồ trong nhiều ngày, phỏng vấn người dân, và lấy mẫu nước để tìm dấu vết ADN mà con vật để lại trong môi trường.
Một loài chỉ còn vài cá thể, nằm ở những nơi cách xa nhau, gần như không có cơ hội tự sinh sản. Đây là ví dụ đau lòng về loài đã tuyệt chủng chức năng, dù vẫn còn cá thể sống.
Vì sao loài giải khổng lồ biến mất?
Giải Thượng Hải bị săn bắt để lấy thịt, trứng, và vì quan niệm làm thuốc. Một con giải lớn mắc lưới thường bị giết thay vì được thả.
Sông ngòi bị đắp đập, nạo vét, khai thác cát, bờ sông bị bê tông hoá làm mất bãi cát nơi giải lên đẻ trứng. Ô nhiễm nước làm suy giảm nguồn thức ăn.
Loài rùa lớn sống lâu, trưởng thành muộn, đẻ ít. Khi số lượng xuống quá thấp, chúng không thể phục hồi kịp với tốc độ bị bắt. Nhiều loài rùa khác của Việt Nam cũng đang bị đe doạ vì buôn bán trái phép.
Lần tới đứng bên hồ Gươm, bạn thử nhìn mặt nước một lúc và nhớ rằng nơi đây từng là nhà của một trong những loài rùa lớn nhất hành tinh. Giữ lại những loài rùa khác đang còn là việc chúng ta vẫn làm được.
Câu hỏi thường gặp
Cụ rùa hồ Gươm sống bao nhiêu tuổi?
Không ai biết chính xác tuổi của cụ rùa. Nhiều ước đoán được đưa ra, nhưng xác định tuổi rùa hoang dã rất khó nếu không có hồ sơ theo dõi từ khi còn nhỏ.
Hồ Hoàn Kiếm hiện còn rùa không?
Hiện không có thông tin khoa học xác nhận còn cá thể giải Thượng Hải nào sống ở hồ Hoàn Kiếm. Hồ có thể có những loài rùa nhỏ khác, kể cả rùa tai đỏ do người thả.
Truyền thuyết rùa vàng có liên quan gì tới loài giải?
Truyền thuyết kể vua Lê Lợi trả gươm thần cho rùa vàng ở hồ, từ đó hồ mang tên Hoàn Kiếm. Đây là truyền thuyết dân gian, còn rùa thật ở hồ là loài giải mai mềm.
Phát hiện giải lớn ở sông hồ thì nên làm gì?
Chụp ảnh từ xa nếu được, ghi lại địa điểm, thời gian và báo ngay cho chính quyền địa phương hoặc cơ quan kiểm lâm. Không bắt, không mua bán.
Rùa nước ngọt nào của Việt Nam đang bị đe doạ?
Nhiều loài rùa nước ngọt Việt Nam như rùa hộp, rùa đầu to, rùa núi vàng đang bị đe doạ do buôn bán. Nhiều loài được pháp luật bảo vệ, nghiêm cấm săn bắt và buôn bán.
