Rừng ngập mặn làm được rất nhiều việc cho bờ biển: giảm sức sóng trước khi sóng đánh vào đê, giữ phù sa và chống xói lở, làm vườn ươm cho tôm cua cá con, và giữ một lượng lớn cacbon trong lớp bùn dưới gốc. Những cây như đước, mắm, bần sống được ở nơi nước mặn dâng lên rút xuống mỗi ngày nhờ bộ rễ và cách xử lý muối rất đặc biệt.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Từ Quảng Ninh tới Cà Mau, dải rừng ngập mặn là bức tường xanh của Việt Nam trước biển. Tập này mình đi thuyền vào giữa rừng đước để hiểu nó làm việc thế nào.
Sống ở nơi không cây nào muốn sống
Bãi bồi ven biển là môi trường khắc nghiệt: đất bùn nhão thiếu ôxy, nước mặn ra vào hai lần mỗi ngày theo thuỷ triều, sóng gió liên tục. Phần lớn cây trên cạn đặt vào đây sẽ chết trong vài tuần.
Cây đước đứng vững nhờ những rễ chống cong như vòm, mọc từ thân xuống bùn, trông như cái cây đang đứng trên nhiều chân. Cây mắm thì mọc lên từ bùn hàng trăm rễ thở nhọn như những chiếc bút chì, giúp rễ dưới bùn có không khí.
Với muối, mỗi loài một cách. Có loài lọc bớt muối ngay từ rễ. Có loài như mắm lại thải muối qua lá: liếm thử lá mắm buổi trưa có thể thấy vị mặn từ những tinh thể muối nhỏ.
Cây đước còn có cách sinh sản lạ: hạt nảy mầm ngay khi quả còn trên cây, mọc thành một trụ mầm dài như chiếc đũa. Khi rụng, trụ mầm cắm thẳng xuống bùn hoặc trôi theo nước tới bãi mới rồi bén rễ.
Bức tường mềm chống sóng và giữ đất
Khi sóng đi qua một dải rừng ngập mặn đủ rộng, những rễ chống, rễ thở và thân cây dày đặc làm sóng tiêu hao năng lượng. Nhiều nghiên cứu đo được độ cao sóng giảm rõ rệt sau một quãng rừng. Đê phía sau rừng chịu sóng nhỏ hơn hẳn.
Rễ cây còn làm chậm dòng nước, khiến phù sa lắng xuống. Ở mũi Cà Mau, bãi bồi phía tây được ghi nhận lấn dần ra biển, và rừng mắm tiên phong mọc trên bãi mới, giữ đất cho cây đước vào sau.
Ngược lại, ở những đoạn bờ rừng bị chặt hoặc chết, sóng đánh trực tiếp vào bờ đất, gây xói lở nhanh. Nhiều đoạn bờ biển đồng bằng sông Cửu Long đang phải đối mặt với sạt lở nghiêm trọng.
Rừng ngập mặn không chặn được mọi cơn bão lớn hay sóng thần, nhưng nó giảm thiệt hại với chi phí bảo trì thấp hơn nhiều so với đê bê tông, và tự sửa chữa nếu được để yên.
Vườn ươm của biển
Dưới gốc đước là một thế giới đông đúc: cua, còng, ốc, cá thòi lòi, tôm cá con. Rễ chằng chịt là chỗ trốn kẻ săn mồi lý tưởng, lá rụng phân huỷ là nguồn thức ăn dồi dào.
Nhiều loài tôm cá có giá trị kinh tế sống những tháng đầu đời trong rừng ngập mặn rồi mới ra biển. Mất rừng, nghề đánh bắt ven bờ cũng mất dần nguồn cá con.
Rừng ngập mặn cũng là chỗ dừng chân của nhiều loài chim nước, chim di cư. Đi thuyền vào rừng lúc sáng sớm hay chiều muộn, bạn dễ gặp những đàn cò, diệc kiếm ăn trên bãi bùn.
Ngoài ra, lớp bùn dưới rừng ngập mặn tích luỹ rất nhiều cacbon từ lá, rễ mục qua hàng trăm năm, nhiều hơn đáng kể so với đất của nhiều loại rừng trên cạn. Các nhà khoa học gọi đây là một kho cacbon xanh.
Rừng Cần Giờ: một khu rừng đã sống lại
Trong chiến tranh, rừng ngập mặn Cần Giờ ở cửa ngõ phía đông nam Thành phố Hồ Chí Minh bị chất độc hoá học tàn phá gần như trơ trụi. Sau chiến tranh, từ cuối những năm bảy mươi, chính quyền và người dân bắt tay trồng lại, chủ yếu là cây đước.
Qua nhiều thập kỷ, rừng hồi sinh, động vật quay về. Năm hai nghìn, Cần Giờ được tổ chức văn hoá giáo dục và khoa học của Liên Hợp Quốc công nhận là khu dự trữ sinh quyển, khu dự trữ sinh quyển đầu tiên của Việt Nam.
Câu chuyện Cần Giờ cho thấy hai điều. Rừng ngập mặn có khả năng phục hồi nếu được trồng đúng loài, đúng nơi, và được bảo vệ đủ lâu. Nhưng rừng trồng ban đầu thường đơn điệu một loài; phải nhiều năm sau, nhờ tự nhiên gieo thêm, nó mới đa dạng dần.
Ngày nay, nhiều đoàn học sinh và du khách vào Cần Giờ học về rừng ngập mặn. Đó là lớp học sinh thái ngoài trời quý giá.
Vì sao rừng ngập mặn vẫn đang mất?
Những thập kỷ trước, nhiều diện tích rừng ngập mặn ven biển bị phá để làm ao nuôi tôm, vì lợi nhuận trước mắt. Nhiều ao sau vài vụ bị ô nhiễm, dịch bệnh, bỏ hoang, để lại vùng đất trơ trụi không còn rừng che chắn.
Đắp đê, xây cảng, mở đường ven biển cũng cắt mất không gian sống của rừng. Ở thượng nguồn, việc phù sa về ít đi làm bãi bồi không được bồi đắp như trước.
Các mô hình tôm rừng, nuôi tôm dưới tán rừng với mật độ thấp, là một hướng dung hoà giữa sinh kế và giữ rừng, đang được áp dụng ở một số địa phương.
Lần tới đi biển, nếu có dịp đi thuyền qua một khu rừng ngập mặn, bạn thử ngồi im lúc nước ròng và nghe. Tiếng lách tách khắp nơi là tiếng của hàng nghìn con còng, con cua đang làm việc dưới chân rừng.
Câu hỏi thường gặp
Rừng ngập mặn có phải chỉ có cây đước?
Không. Rừng ngập mặn Việt Nam có nhiều loài như đước, mắm, bần, vẹt, dà, cóc, dừa nước, mỗi loài ưa một mức ngập và độ mặn khác nhau, tạo thành các vành đai từ ngoài biển vào trong.
Vì sao gỗ đước được ưa chuộng?
Gỗ đước cứng, nặng, từng được dùng làm cột nhà, làm than. Việc khai thác hiện được quản lý chặt để không ảnh hưởng tới chức năng phòng hộ của rừng.
Trồng rừng ngập mặn có dễ không?
Không dễ. Cây non dễ bị sóng cuốn, bị hà bám, bị vùi bùn nếu trồng sai chỗ. Các dự án thành công thường bắt đầu bằng việc tìm hiểu đúng độ cao bãi, chế độ ngập và loài cây phù hợp.
Rừng ngập mặn có nhiều muỗi không?
Có thể có muỗi, nhất là gần khu dân cư có nước đọng. Khi đi tham quan nên mặc áo dài tay và mang thuốc chống muỗi.
Biển dâng ảnh hưởng thế nào tới rừng ngập mặn?
Rừng ngập mặn có thể dịch dần vào phía đất liền khi nước biển dâng nếu có chỗ lùi và đủ phù sa. Ở những nơi bị đê và nhà cửa chắn phía sau, rừng có nguy cơ bị ép mỏng dần.
