Sếu đầu đỏ là loài chim biết bay cao nhất thế giới, con trưởng thành đứng cao gần bằng một người lớn. Chúng từng về đồng bằng sông Cửu Long mỗi mùa khô, ăn củ năng ở những đồng cỏ ngập nước như Vườn quốc gia Tràm Chim ở Đồng Tháp. Số sếu về đã giảm rất mạnh qua nhiều năm vì đồng cỏ ngập nước bị thu hẹp và thay đổi, có mùa gần như vắng bóng.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Sếu đầu đỏ là loài chim gắn liền với hình ảnh Đồng Tháp Mười. Tập này mình kể vì sao một loài chim lớn như vậy lại phụ thuộc vào một loại củ nhỏ dưới bùn.
Loài chim cao lớn với chiếc đầu đỏ
Sếu đầu đỏ có thân lông xám, cổ dài, chân dài, và phần da trần đỏ tươi ở đầu và cổ trên. Khi đứng thẳng, chúng cao xấp xỉ một người trưởng thành thấp, sải cánh rộng hơn hai mét.
Sếu ở Việt Nam thuộc phân loài phương Đông, phân bố ở Đông Nam Á. Chúng thường kết đôi lâu dài và nổi tiếng với những điệu nhảy cặp: nhún, xoè cánh, tung mình lên không trong khi kêu vang.
Tiếng kêu của sếu rất to và vang xa nhờ khí quản dài cuộn trong xương ức, như một chiếc kèn đồng. Người dân miền Tây xưa có thể nghe tiếng sếu từ rất xa trên đồng.
Trong văn hoá nhiều nước châu Á, sếu là biểu tượng của sự trường thọ và chung thuỷ. Ở Việt Nam, hình ảnh hạc trong đền chùa cũng có nét gần với loài chim này.
Vì sao sếu cần đồng cỏ năng?
Ở đồng bằng sông Cửu Long, sếu về chủ yếu vào mùa khô, khi nước rút dần trên những đồng cỏ ngập nước theo mùa. Thức ăn chính của chúng là củ của cây năng, một loài cỏ mọc thành thảm dày trên đất phèn ngập nước.
Sếu dùng mỏ dài đào bùn lấy củ năng. Khi nước còn quá sâu, sếu không đào được; khi đất khô cứng, củ khó lấy. Đồng cỏ năng chỉ tốt cho sếu khi chế độ ngập lũ mùa mưa và khô dần mùa khô diễn ra đúng nhịp.
Vì vậy sếu là một loài chỉ thị: sếu về đông nghĩa là đồng cỏ ngập nước còn khoẻ, nhịp nước còn đúng. Sếu vắng là một tín hiệu cảnh báo về cả hệ sinh thái.
Đồng cỏ năng cũng là nơi sống của nhiều loài cá, ếch, chim nước khác, và là một phần cảnh quan nguyên thuỷ của Đồng Tháp Mười trước khi được khai hoang.
Tràm Chim: một mảnh Đồng Tháp Mười xưa
Đồng Tháp Mười từng là một vùng trũng mênh mông đầy cỏ năng, lác, sen súng và rừng tràm. Qua nhiều thập kỷ, phần lớn vùng này được khai hoang làm ruộng lúa với hệ thống kênh và đê bao.
Vườn quốc gia Tràm Chim ở huyện Tam Nông, Đồng Tháp, được giữ lại như một mảnh đất ngập nước còn gần với cảnh quan xưa. Nơi đây được công nhận là khu đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế, và là chỗ dựa cuối cùng của sếu đầu đỏ ở Việt Nam.
Quản lý Tràm Chim là một bài toán khó: giữ nước cao để chống cháy rừng tràm mùa khô thì đồng cỏ năng bị ngập lâu, suy thoái; xả nước nhiều thì nguy cơ cháy tăng. Cây mai dương xâm lấn như mình kể ở tập trước cũng là một gánh nặng.
Các nhà khoa học và ban quản lý đã nhiều lần điều chỉnh cách điều tiết nước để cân bằng giữa rừng tràm và đồng cỏ. Đây là một ví dụ cho thấy bảo tồn không chỉ là rào lại để yên.
Vì sao sếu về ngày càng ít?
Những thập niên trước, mỗi mùa khô Tràm Chim đón hàng trăm con sếu. Những năm gần đây, số sếu về chỉ còn rất ít, có mùa không ghi nhận được con nào ở lại.
Nguyên nhân được cho là tổng hợp nhiều yếu tố: đất ngập nước khắp vùng bị chuyển đổi làm nông nghiệp, nhịp lũ thay đổi do đê bao và thượng nguồn, đồng cỏ năng suy thoái, và sếu bị săn bắt hay mất nơi làm tổ ở những vùng sinh sản bên ngoài Việt Nam.
Sếu là loài di chuyển qua nhiều quốc gia, nên bảo tồn chúng cần sự hợp tác của nhiều nước trong khu vực. Một vùng kiếm ăn tốt không đủ nếu vùng làm tổ bị phá.
Đang có những nỗ lực hợp tác quốc tế nhằm phục hồi đồng cỏ năng và đưa sếu trở lại Tràm Chim, kể cả bằng sếu được nhân nuôi ở nước khác. Kết quả còn phải chờ thời gian.
Đất ngập nước: những nơi tưởng là đất bỏ đi
Trong mắt nhiều người, một cánh đồng ngập nước toàn cỏ dại là đất hoang, cần khai phá. Với nhà sinh thái học, đó là một trong những hệ sinh thái giàu có và có ích nhất: lọc nước, trữ lũ, nuôi cá, đón chim.
Đất ngập nước ở đồng bằng sông Cửu Long còn giữ nước ngọt cho mùa khô, giúp hạn chế xâm nhập mặn ở một số nơi. Mất đất ngập nước, đồng bằng mất đi một miếng bọt biển khổng lồ.
Du lịch sinh thái ở Tràm Chim, nếu làm đúng, giúp người dân có thêm sinh kế mà vẫn giữ được đồng cỏ. Khi tới đây, du khách được khuyên đi thuyền chậm, giữ yên lặng, không bẻ cây hái hoa.
Lần tới về miền Tây mùa khô, nếu ghé Tràm Chim, bạn thử nhìn những thảm năng xanh mướt và nghĩ tới một loài chim cao lớn đang trông chờ chúng để quay về.
Câu hỏi thường gặp
Sếu đầu đỏ có ở miền Bắc không?
Sếu đầu đỏ ở Việt Nam chủ yếu được ghi nhận ở đồng bằng sông Cửu Long như Đồng Tháp và một số vùng đồng cỏ ở Kiên Giang. Miền Bắc hầu như không có ghi nhận thường xuyên.
Sếu và cò khác nhau thế nào?
Sếu lớn hơn nhiều, khi bay vươn cổ thẳng về phía trước. Cò và diệc thường co cổ hình chữ S khi bay. Sếu cũng ăn nhiều thức ăn thực vật như củ năng, còn cò chủ yếu ăn cá, tôm, côn trùng.
Củ năng có phải là củ năng ta hay ăn không?
Đồng cỏ Tràm Chim có vài loài năng mọc hoang, trong đó có loài họ hàng rất gần với củ năng bán ở chợ. Củ năng hoang thường nhỏ hơn nhiều so với củ năng được trồng.
Vì sao gọi Tràm Chim?
Tên gọi gắn với rừng tràm và những đàn chim nước lớn tụ về đây làm tổ, kiếm ăn. Ngoài sếu, Tràm Chim còn là nơi sống của nhiều loài cò, diệc, cốc và chim nước khác.
Người dân có thể góp phần bảo tồn sếu thế nào?
Không săn bắt, không quấy nhiễu chim, ủng hộ giữ đất ngập nước và báo cho ban quản lý khi phát hiện sếu xuất hiện ở nơi mới. Những thông tin như vậy rất quý với các nhà nghiên cứu.
