Sinh đôi cùng trứng xảy ra khi một hợp tử, tức một trứng đã thụ tinh, tự tách làm hai ở giai đoạn rất sớm. Hai bé vì thế mang bộ gen gần như giống hệt và luôn cùng giới tính. Sinh đôi khác trứng là khi hai trứng rụng cùng chu kỳ được hai tinh trùng khác nhau thụ tinh, nên hai bé chỉ giống nhau như anh chị em ruột, có thể một trai một gái.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Trong xóm ai cũng có một cặp sinh đôi được hỏi hoài câu ai là chị, ai là em. Với các nhà sinh học, trẻ sinh đôi còn là một thí nghiệm tự nhiên quý giá. Tập này mình kể cả hai mặt.
Một trứng tách đôi và hai trứng cùng lúc
Với sinh đôi cùng trứng, khởi đầu chỉ có một trứng và một tinh trùng. Trong những ngày đầu, khối tế bào phôi tách thành hai phần, mỗi phần phát triển thành một em bé. Vì đến từ cùng một hợp tử, hai bé có cùng bộ gen gốc.
Thời điểm tách sớm hay muộn quyết định hai bé có chung nhau thai, chung túi ối hay không. Đây là thông tin bác sĩ sản khoa theo dõi bằng siêu âm vì nó ảnh hưởng tới cách chăm sóc thai kỳ.
Với sinh đôi khác trứng, cơ thể mẹ rụng hai trứng trong cùng một chu kỳ, mỗi trứng gặp một tinh trùng. Hai bé phát triển song song nhưng về mặt di truyền không khác gì hai anh chị em sinh cách nhau vài năm.
Vì vậy cặp sinh đôi một trai một gái chắc chắn là khác trứng. Còn cặp cùng giới thì có thể là cùng trứng hoặc khác trứng, nhìn mặt chưa chắc đã biết.
Sinh đôi có di truyền trong gia đình không?
Câu trả lời khác nhau cho hai loại. Sinh đôi cùng trứng xảy ra khá ngẫu nhiên, với tỉ lệ tương đối ổn định giữa các vùng trên thế giới, và nhìn chung không được cho là có tính gia đình rõ rệt.
Sinh đôi khác trứng thì khác. Khả năng rụng hai trứng một lúc chịu ảnh hưởng của gen phía người mẹ, của tuổi mẹ, và tỉ lệ khác nhau khá nhiều giữa các dân tộc. Người mẹ có chị em gái sinh đôi khác trứng thì khả năng sinh đôi khác trứng cao hơn mức trung bình.
Gen của người bố không ảnh hưởng tới việc vợ rụng mấy trứng. Nhưng ông có thể truyền gen ấy cho con gái, và con gái ông về sau dễ sinh đôi hơn. Đó là lý do người ta hay nói sinh đôi nhảy một đời.
Các biện pháp hỗ trợ sinh sản đôi khi làm tăng khả năng sinh đôi, vì kích thích rụng nhiều trứng hoặc chuyển nhiều phôi. Đây là điều bác sĩ hiếm muộn sẽ trao đổi kỹ với gia đình.
Cùng trứng nhưng không giống hệt nhau
Dù chung bộ gen gốc, cặp sinh đôi cùng trứng có vân tay khác nhau. Vân tay hình thành trong bụng mẹ dưới tác động của vị trí nằm, áp lực nước ối, tốc độ phát triển từng ngón, những thứ không thể giống nhau hoàn toàn.
Sau khi tách, mỗi bé lại tích luỹ những đột biến nhỏ của riêng mình qua hàng tỉ lần phân chia tế bào. Cách gen được bật tắt cũng dần khác đi theo lối sống, bệnh tật, môi trường.
Vì vậy hai người sinh đôi cùng trứng có thể khác nhau về cân nặng, sở thích, tính cách, thậm chí về một số bệnh. Người thân nhìn quen thì phân biệt được ngay, chỉ người ngoài mới thấy họ giống y đúc.
Bản sao di truyền không phải bản sao con người. Mỗi đứa trẻ vẫn là một người riêng.
Trẻ sinh đôi giúp khoa học tách gen và môi trường
Khi muốn biết một đặc điểm như chiều cao hay một bệnh nào đó phụ thuộc vào gen nhiều hay ít, các nhà khoa học so sánh cặp sinh đôi cùng trứng với cặp khác trứng. Cả hai loại thường lớn lên trong cùng một nhà, nên môi trường gần như nhau.
Nếu cặp cùng trứng giống nhau ở đặc điểm đó nhiều hơn hẳn cặp khác trứng, phần khác biệt ấy gợi ý gen đóng góp đáng kể. Nếu hai loại giống nhau ngang ngửa, môi trường có lẽ quan trọng hơn.
Phương pháp này cho thấy hầu hết đặc điểm của con người đều có phần gen và phần môi trường đan vào nhau, hiếm khi chỉ một bên. Câu hỏi gen hay môi trường vì thế thường là câu hỏi sai; câu hỏi đúng là mỗi bên góp bao nhiêu, trong hoàn cảnh nào.
Nghiên cứu sinh đôi cũng có giới hạn, chẳng hạn các gia đình có thể đối xử với cặp cùng trứng giống nhau hơn. Các nhà khoa học bàn cãi khá nhiều về những điểm này, và đó là dấu hiệu tốt của một lĩnh vực trưởng thành.
Nuôi dạy trẻ sinh đôi như hai người riêng
Các nhà tâm lý trẻ em thường khuyên cha mẹ cho mỗi bé sinh đôi cơ hội có bạn riêng, sở thích riêng, đôi khi cả quần áo riêng, để hai bé hình thành bản sắc của mình.
Cũng nên tránh so sánh hai bé với nhau theo kiểu bé này giỏi hơn bé kia. Chính vì hai bé luôn ở cạnh nhau, mỗi lời so sánh có sức nặng gấp đôi.
Ở trường, có gia đình xếp hai bé chung lớp, có gia đình tách lớp. Không có lựa chọn đúng cho mọi trường hợp, cha mẹ và thầy cô quan sát từng cặp mà quyết.
Lần tới gặp một cặp sinh đôi, thay vì hỏi ai là chị, bạn thử hỏi mỗi bé thích gì nhất. Rất có thể bạn sẽ nghe hai câu trả lời khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Sinh đôi cùng trứng có thể khác giới tính không?
Gần như không. Hai bé đến từ cùng một hợp tử nên có cùng nhiễm sắc thể giới tính. Chỉ có vài trường hợp cực hiếm do bất thường nhiễm sắc thể sau khi tách đã được y văn ghi nhận.
Làm sao biết chắc cặp sinh đôi là cùng trứng hay khác trứng?
Siêu âm khi mang thai và việc xem nhau thai sau sinh giúp gợi ý, nhưng cách chắc chắn nhất là xét nghiệm ADN so sánh hai bé.
Sinh đôi cùng trứng có cùng nhóm máu không?
Có, vì cùng bộ gen gốc. Sinh đôi khác trứng thì có thể cùng hoặc khác nhóm máu như anh chị em ruột bình thường.
Sinh ba có phải cũng chia thành cùng trứng và khác trứng?
Đúng vậy, và còn có thể pha trộn: ví dụ hai bé từ một trứng tách đôi cộng một bé từ trứng thứ hai. Các trường hợp sinh nhiều bé cần được bác sĩ sản khoa theo dõi rất sát.
Người sinh đôi có thần giao cách cảm không?
Không có bằng chứng khoa học vững chắc cho thần giao cách cảm. Cặp sinh đôi hiểu nhau rất nhanh thường nhờ lớn lên cùng nhau, chung trải nghiệm và đọc được nét mặt của nhau.
