Tre thuộc họ cỏ, cùng họ với cây lúa, cây ngô, cây mía. Tre lớn nhanh vì cây măng nhú lên khỏi đất đã có sẵn đủ số đốt và đường kính của cây tre sau này, nó chỉ cần kéo dài tất cả các đốt cùng lúc. Còn chuyện ra hoa thì kỳ lạ hơn: nhiều loài tre sống hàng chục năm mới ra hoa một lần, cả một vùng rộng ra hoa đồng loạt, kết hạt rồi chết.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Lũy tre là hình ảnh của làng quê Việt, gắn với Thánh Gióng, với đòn gánh, rổ rá. Tập này mình kể vài bí mật sinh học của người bạn quen thuộc ấy.
Tre là cỏ khổng lồ
Nhìn bông lúa và bông tre khi ra hoa, các nhà thực vật học thấy cấu tạo rất giống nhau. Thân tre rỗng, chia đốt, lá dài có gân song song, đều là đặc điểm của họ cỏ. Tre chỉ khác ở chỗ thân hoá gỗ, cứng và cao lớn.
Trên thế giới có hơn một nghìn loài tre, Việt Nam có rất nhiều loài: tre gai, tre ngà, luồng, nứa, vầu, trúc, mai, le. Có loài mọc thành bụi dày như tre làng, có loài mọc rải rác như trúc, tuỳ kiểu thân ngầm dưới đất.
Thân ngầm của tre là một mạng lưới dưới đất, từ đó mọc lên măng. Cả một bụi tre thường là một cá thể duy nhất, các thân trên mặt đất nối với nhau dưới gốc.
Vì là một khối thân ngầm đan chặt, lũy tre giữ đất bờ sông, bờ đê rất tốt. Làng quê Việt trồng tre quanh làng vừa làm hàng rào, vừa chắn gió, vừa giữ đất.
Măng lớn nhanh tới mức nào?
Trong mùa măng, một số loài tre được ghi nhận mọc cao thêm gần một mét mỗi ngày, thuộc hàng thực vật mọc nhanh nhất thế giới. Ở loài tre làng, bạn cũng có thể thấy măng vọt lên cao hơn đầu người chỉ sau vài tuần.
Bí quyết là cây măng không xây thân từ ngọn lên như cây gỗ. Từ trong lòng đất, măng đã có sẵn toàn bộ các đốt xếp chồng như chiếc ống nhòm thu gọn. Khi mọc, mỗi đốt cùng kéo dài ra, như kéo ống nhòm. Nhiều điểm sinh trưởng làm việc song song nên tốc độ cộng dồn rất lớn.
Năng lượng cho cú vọt này không phải do măng tự quang hợp, mà được bơm từ những cây tre già qua thân ngầm. Cả bụi tre dồn sức nuôi măng mới.
Một điều ít người biết: đường kính cây tre gần như đã cố định từ lúc măng nhú lên. Tre không to thêm theo năm như cây gỗ, vì không có lớp tế bào tạo vòng gỗ hằng năm. Măng to thì cây to, măng nhỏ thì cây mãi nhỏ.
Tre ra hoa: chuyện hàng chục năm mới có một lần
Phần lớn cây cỏ ra hoa mỗi năm. Nhiều loài tre thì sống hàng chục năm chỉ bằng cách mọc măng, đẻ nhánh từ thân ngầm, rồi một ngày ra hoa. Có loài chu kỳ được ghi nhận vài chục năm, có loài được cho là lâu hơn nữa.
Điều kỳ lạ là tất cả các bụi tre cùng loài, cùng nguồn gốc, ở một vùng rộng, thậm chí được trồng ở những nơi xa nhau, lại ra hoa gần như cùng lúc. Như thể chúng có một chiếc đồng hồ chung. Cơ chế chính xác của chiếc đồng hồ ấy vẫn chưa được hiểu rõ.
Sau khi ra hoa và kết hạt, nhiều loài tre chết cả bụi. Toàn bộ năng lượng tích luỹ qua hàng chục năm được dồn vào một mùa hạt. Người dân nhiều nơi xem tre ra hoa là điềm không lành, vì cả rừng tre chết khô sau đó.
Hạt tre rơi xuống, nảy mầm thành thế hệ mới, và vòng đời lặp lại sau nhiều năm nữa.
Vì sao lại ra hoa đồng loạt rồi chết?
Một giả thuyết được nhiều nhà khoa học ủng hộ là chiến lược áp đảo kẻ ăn hạt, giống ve sầu chu kỳ mà mình đã kể. Nếu ra hoa lẻ tẻ mỗi năm, chuột và chim sẽ ăn hết số hạt ít ỏi. Ra hoa đồng loạt sau nhiều năm, lượng hạt khổng lồ vượt quá sức ăn của kẻ thù, phần còn lại đủ để tái sinh.
Cái giá của chiến lược ấy được thấy rõ ở một số vùng như bang Mizoram ở Ấn Độ: khi một loài tre ra hoa đồng loạt theo chu kỳ dài, chuột ăn hạt sinh sôi bùng nổ, rồi khi hết hạt tre, đàn chuột tràn xuống phá hoa màu, gây nạn đói.
Chết sau khi ra hoa cũng có thể có lợi cho thế hệ sau: cây mẹ chết khô nhường ánh sáng cho cây con, và lớp tre khô có thể bắt lửa, dọn đất cho hạt nảy mầm.
Những giả thuyết này còn đang được nghiên cứu. Với những sinh vật có chu kỳ hàng chục năm, mỗi nhà khoa học may lắm chỉ được chứng kiến một vài lần trong đời nghiên cứu.
Tre trong đời sống và những điều nên biết
Tre là vật liệu xây dựng, đồ dùng, thực phẩm của người Việt từ ngàn xưa. Ngày nay tre còn được quan tâm như một vật liệu tái tạo nhanh, thay thế gỗ trong nội thất, sàn nhà, đồ gia dụng.
Măng tươi của một số loài chứa chất có thể sinh ra độc tố khi vào cơ thể, vì vậy măng cần được luộc kỹ, bỏ nước, hoặc ngâm đúng cách trước khi chế biến. Măng đắng, măng sống không nên ăn tái.
Muốn tre ra măng nhiều, người trồng thường vun gốc, bón phân và không chặt hết cây già, vì cây già là nguồn năng lượng nuôi măng mới.
Lần tới đi qua một lũy tre làng, bạn thử nhìn những cây măng mới nhú và đánh dấu bằng một sợi dây ở ngang tầm mắt. Quay lại sau vài ngày, bạn sẽ tự đo được tốc độ của một loài cỏ khổng lồ.
Câu hỏi thường gặp
Tre ra hoa có phải là điềm xấu không?
Về mặt sinh học, tre ra hoa là một giai đoạn tự nhiên trong vòng đời của nhiều loài tre. Nó gây thiệt hại vì cả bụi tre chết sau đó và có thể kéo theo chuột sinh sôi, chứ không mang ý nghĩa tâm linh nào.
Tre và trúc khác nhau thế nào?
Trong cách gọi dân gian, trúc thường chỉ những loài thân nhỏ, thẳng, mọc tản ra từ thân ngầm bò dài, còn tre làng thường mọc thành bụi dày. Về phân loại khoa học, cả hai đều thuộc phân họ tre trong họ cỏ.
Cây tre sống được bao lâu?
Mỗi thân tre trên mặt đất thường sống vài năm tới mười mấy năm, nhưng cả bụi tre với thân ngầm có thể tồn tại hàng chục năm cho tới khi ra hoa.
Vì sao thân tre rỗng mà vẫn chắc?
Cấu trúc ống rỗng với các mấu đốt làm vách ngăn giúp tre vừa nhẹ vừa chịu uốn tốt. Các sợi xơ cứng tập trung ở phần vỏ ngoài, nơi chịu lực uốn nhiều nhất.
Măng tre có độc không?
Một số loại măng tươi chứa hợp chất có thể giải phóng độc tố. Luộc kỹ, thay nước nhiều lần là cách làm an toàn. Ăn măng sống hoặc chưa sơ chế đúng có thể gây ngộ độc.
