Mù màu đỏ lục hay gặp ở nam vì các gen giúp mắt phân biệt màu đỏ và màu lục nằm trên nhiễm sắc thể X. Nữ có hai chiếc X, nên một bản hỏng thường được bản còn lại bù đắp. Nam chỉ có một chiếc X, nên chỉ cần bản duy nhất đó hỏng là biểu hiện ngay.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Có những bạn trai tới tuổi đi học mới phát hiện mình tô cây màu nâu đỏ, chọn nhầm áo màu, hay không thấy quả cà chua chín giữa đám lá. Tập này mình nói về cơ chế đằng sau, và một chú mèo tam thể giúp bạn nhớ cơ chế đó mãi.
Mắt người nhìn màu bằng ba loại tế bào
Ở võng mạc có những tế bào cảm nhận màu gọi là tế bào nón. Người có ba loại nón, nhạy nhất với ánh sáng bước sóng ngắn, trung và dài, tạm gọi là nón lam, nón lục và nón đỏ. Não so sánh mức kích thích của ba loại để dựng nên mọi màu bạn thấy.
Mỗi loại nón chứa một sắc tố riêng, do một gen riêng quy định. Gen sắc tố lam nằm trên một nhiễm sắc thể thường. Còn gen sắc tố đỏ và gen sắc tố lục nằm cạnh nhau trên nhiễm sắc thể X, và chúng giống nhau đến mức dễ trao đổi đoạn nhầm khi giảm phân.
Khi một trong hai gen này bị hỏng hoặc bị ghép lẫn, nón đỏ hoặc nón lục không còn làm đúng việc. Màu đỏ, cam, vàng, lục trông gần giống nhau, khó phân biệt nhất là khi màu nhạt hoặc ánh sáng yếu.
Vì thế chữ mù màu dễ gây hiểu lầm. Phần lớn người mù màu đỏ lục vẫn thấy nhiều màu, chỉ là nhầm lẫn một số cặp màu nhất định.
Phép tính của nhiễm sắc thể X
Con trai nhận nhiễm sắc thể X từ mẹ và Y từ bố. Vì vậy nếu mẹ mang một bản gen hỏng trên một trong hai chiếc X, mỗi con trai có khả năng một nửa nhận đúng chiếc X đó và bị mù màu.
Người mẹ trong trường hợp này thường nhìn màu bình thường, vì chiếc X còn lại khoẻ. Bà là người mang gen, giống như người mang gen lặn mà mình kể ở tập về trội lặn.
Bố mù màu không truyền cho con trai, vì con trai nhận Y từ bố. Nhưng tất cả con gái của ông sẽ nhận chiếc X của ông và trở thành người mang gen. Đến lượt các cháu ngoại trai mới có nguy cơ. Đó là kiểu di truyền nhảy cách qua con gái mà các gia đình hay thấy.
Con gái chỉ mù màu khi nhận bản hỏng từ cả bố lẫn mẹ, nên hiếm gặp hơn nhiều. Đó là toàn bộ lý do của sự chênh lệch giữa nam và nữ.
Chú mèo tam thể và chiếc X bị tắt
Có một điều thú vị nữa: ở con cái, mỗi tế bào chỉ dùng một chiếc X, chiếc còn lại bị cuộn chặt và tắt đi. Việc chọn tắt chiếc nào diễn ra ngẫu nhiên từ rất sớm trong phôi, rồi được giữ nguyên ở các tế bào con.
Ở mèo, một gen quyết định lông cam hay đen nằm trên nhiễm sắc thể X. Mèo cái mang một bản cam và một bản đen sẽ có những mảng lông cam, mảng lông đen xen kẽ, tuỳ vùng da nào tắt chiếc X nào. Thêm mảng trắng do một gen khác, ta có mèo tam thể.
Mèo đực chỉ có một X nên thường chỉ cam hoặc chỉ đen. Mèo tam thể đực có tồn tại nhưng rất hiếm, thường do bất thường nhiễm sắc thể kiểu thừa một X, và hầu như không sinh sản được.
Vì vậy nếu nhà bạn có con mèo tam thể, gần như chắc chắn đó là mèo cái. Bộ lông của nó là một tấm bản đồ sống về chuyện tắt bật nhiễm sắc thể X.
Người đầu tiên mô tả mù màu chính là người mù màu
Cuối thế kỷ mười tám, nhà khoa học người Anh John Dalton, người về sau nổi tiếng với thuyết nguyên tử, viết một bài mô tả cách ông và anh trai nhìn màu khác người xung quanh. Vì thế trong một số thứ tiếng, mù màu còn được gọi theo tên ông.
Dalton đoán rằng chất dịch trong mắt ông có màu xanh, lọc mất ánh đỏ. Đoán sai, nhưng ông dặn giữ lại mắt mình sau khi mất để kiểm tra. Rất lâu sau, các nhà khoa học phân tích vật chất di truyền từ mẫu mắt được lưu giữ và xác định ông thiếu sắc tố lục.
Câu chuyện này được nhắc nhiều vì nó cho thấy tinh thần khoa học: một người tự lấy cơ thể mình làm đối tượng nghiên cứu, đưa ra giả thuyết, và chấp nhận để thế hệ sau kiểm tra.
Ngày nay, cách kiểm tra phổ biến là bộ tranh chấm màu, trong đó người nhìn màu bình thường đọc ra một con số mà người mù màu đỏ lục khó thấy.
Sống chung với mù màu
Mù màu đỏ lục di truyền không gây đau, không nặng dần và không làm giảm thị lực. Phần lớn người mù màu sống, học tập, làm việc hoàn toàn bình thường.
Một số nghề yêu cầu phân biệt màu chính xác, như phi công, một số ngành điện, ngành hoá nghiệm hay các ngành dùng tín hiệu màu. Người trẻ chọn nghề nên kiểm tra sắc giác sớm để không bất ngờ khi khám tuyển.
Trong đời thường, người mù màu tự học nhiều mẹo: nhớ vị trí đèn giao thông thay vì màu, nhờ người thân xếp quần áo, dùng ứng dụng điện thoại gọi tên màu. Cha mẹ và thầy cô biết trẻ mù màu thì nên giải thích cho trẻ, tránh trách trẻ tô sai màu.
Nếu nghi ngờ mình hoặc con mình nhìn màu khác người, hãy đi khám mắt để được kiểm tra đúng cách. Còn lần tới thấy một con mèo tam thể, bạn đã biết nó đang kể câu chuyện gì.
Câu hỏi thường gặp
Mù màu có chữa được không?
Mù màu bẩm sinh hiện chưa có cách chữa phổ biến. Một số loại kính lọc giúp một số người tăng tương phản giữa vài màu, nhưng không trả lại sắc giác bình thường. Nên hỏi bác sĩ nhãn khoa trước khi mua.
Mù màu có thể mắc phải sau này không?
Có. Một số bệnh về mắt, thần kinh hoặc tác dụng phụ của thuốc có thể làm thay đổi khả năng nhìn màu. Nhìn màu thay đổi đột ngột là dấu hiệu cần đi khám mắt sớm.
Phụ nữ mang gen mù màu có biết mình mang không?
Thường là không, vì họ nhìn màu bình thường. Gia đình có con trai hoặc cha mù màu là gợi ý quan trọng nhất.
Có người nhìn thấy nhiều màu hơn người thường không?
Có giả thuyết và một số nghiên cứu về phụ nữ có bốn loại tế bào nón do mang hai phiên bản khác nhau của gen sắc tố trên hai chiếc X. Khả năng phân biệt thêm màu ở họ vẫn đang được nghiên cứu và chưa rõ ràng.
Con vật nào cũng nhìn màu như người không?
Không. Chó và mèo chủ yếu có hai loại nón nên nhìn màu hạn chế hơn người. Nhiều loài chim và côn trùng lại thấy được cả tia cực tím mà mắt người không thấy.
