Đúng vậy. Các nhà cổ sinh vật học ngày nay coi chim là nhánh khủng long duy nhất còn sống sót, hậu duệ của nhóm khủng long ăn thịt đi bằng hai chân. Con gà trống gáy ngoài sân nhà bạn, theo cách phân loại hiện đại, chính là một con khủng long nhỏ. Bằng chứng đến từ hàng loạt hoá thạch khủng long có lông vũ, xương rỗng, xương đòn chạc, và cả tư thế ấp trứng như chim.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Khủng long trong phim thường là những con thằn lằn khổng lồ da trơn. Hình ảnh ấy đã lỗi thời. Tập này mình kể vì sao các nhà khoa học đổi ý, và đổi ý dựa trên những bằng chứng nào.
Hoá thạch chim cổ nhất từng gây chấn động
Năm một nghìn tám trăm sáu mươi mốt, chỉ hai năm sau khi Darwin xuất bản Nguồn gốc các loài, người ta tìm thấy ở một mỏ đá vôi phiến mỏng ở miền Nam nước Đức hoá thạch của một sinh vật kỳ lạ. Nó có lông vũ và đôi cánh như chim, nhưng lại có răng, có móng vuốt ở cánh và một cái đuôi dài nhiều đốt xương như bò sát.
Sinh vật ấy được đặt tên Archaeopteryx, nghĩa là cánh cổ. Nó trở thành ví dụ nổi tiếng nhất của hoá thạch chuyển tiếp, mang đặc điểm của cả hai nhóm.
Ngay thời đó, nhà sinh học Anh Thomas Huxley đã chỉ ra những nét giống nhau giữa khủng long nhỏ ăn thịt và chim. Nhưng ý tưởng này bị lãng quên gần một thế kỷ, một phần vì thiếu thêm hoá thạch.
Phải tới nửa sau thế kỷ hai mươi, khi các nhà cổ sinh vật nghiên cứu lại bộ xương những khủng long ăn thịt nhỏ nhanh nhẹn, giả thuyết mới được hồi sinh mạnh mẽ.
Mưa hoá thạch khủng long có lông từ Trung Quốc
Từ giữa những năm chín mươi của thế kỷ trước, các lớp đá hạt mịn ở tỉnh Liêu Ninh, Trung Quốc liên tục cho ra hoá thạch khủng long còn in rõ dấu lông. Có loài phủ lông tơ như lông gà con, có loài có lông vũ thật với trục giữa và phiến lông, có loài còn có lông dài ở cả bốn chi.
Điều quan trọng là nhiều loài trong số đó không bay được. Điều này cho thấy lông vũ đã xuất hiện trước khi có khả năng bay, có lẽ ban đầu để giữ ấm, để khoe với bạn tình hay để ấp trứng, rồi mới được tận dụng cho việc bay.
Một số hoá thạch còn giữ được cấu trúc nhỏ chứa sắc tố trong lông, cho phép các nhà khoa học đoán màu lông của vài loài khủng long. Đây là điều mà ba mươi năm trước không ai dám mơ tới.
Ngày nay, trong giới cổ sinh vật học, chim có nguồn gốc khủng long là kết luận được đồng thuận rộng rãi. Những tranh luận còn lại xoay quanh chi tiết, như nhóm khủng long nào gần chim nhất.
Nhìn con gà mà thấy khủng long
Nhiều đặc điểm từng được coi là riêng của chim hoá ra đã có ở khủng long ăn thịt. Xương rỗng, nhẹ mà chắc. Xương đòn hai bên dính lại thành xương chạc hình chữ V, cái xương mà trẻ con hay giành nhau bẻ khi ăn gà.
Bàn chân ba ngón chính, dáng đi bằng hai chân. Hệ hô hấp có túi khí giúp không khí chảy một chiều qua phổi, hiệu quả hơn phổi thú, cũng có dấu vết ở khủng long.
Có hoá thạch khủng long nằm ấp trên ổ trứng, hai chi trước dang ra che trứng như gà mái ấp. Có hoá thạch nằm cuộn tròn ngủ, đầu rúc dưới chi trước như chim ngủ ngày nay.
Vì vậy khi bạn nhìn con gà bới đất, cái cách nó nghiêng đầu nhìn một bên mắt, bước từng bước hai chân, bạn đang nhìn những động tác mà tổ tiên nó đã làm từ thời khủng long.
Khủng long tuyệt chủng, vậy sao chim còn sống?
Khoảng sáu mươi sáu triệu năm trước, một thiên thạch lớn va vào Trái Đất ở vùng nay là bán đảo Yucatán của Mexico, gây ra một thảm hoạ toàn cầu. Phần lớn khủng long và rất nhiều loài khác biến mất.
Chỉ một số nhánh chim nhỏ sống sót. Các giả thuyết cho rằng chúng có lợi thế nhờ thân nhỏ, cần ít thức ăn, và một số nhóm ăn hạt, thứ còn tồn tại trong đất khi cây cối chết hàng loạt. Chi tiết này vẫn đang được nghiên cứu.
Vì vậy cách nói chính xác là khủng long không chim đã tuyệt chủng, còn khủng long chim vẫn sống, đông đảo với hàng nghìn loài, từ chim ruồi bé xíu tới đà điểu.
Còn cá sấu thì sao? Cá sấu là họ hàng gần nhất của chim trong các loài còn sống ngoài khủng long. Gà và cá sấu có chung tổ tiên gần hơn cá sấu và thằn lằn.
Những điều phim ảnh thường làm sai
Trong phim, khủng long ăn thịt nhỏ thường có da trơn như thằn lằn. Theo hiểu biết hiện nay, nhiều loài trong nhóm đó có lông vũ khá đầy đủ, trông giống chim lớn không bay hơn là thằn lằn.
Những loài bò sát bay trên trời và bò sát lớn dưới biển thời ấy thường bị gọi chung là khủng long, nhưng về mặt phân loại chúng không phải khủng long. Chim là hậu duệ của khủng long, còn bò sát bay là một nhánh họ hàng riêng.
Tiếng gầm vang dội trong phim cũng là sáng tạo của nhà làm phim. Không ai biết chắc khủng long kêu thế nào; một số nhà khoa học gợi ý có loài có thể phát tiếng trầm ngậm miệng như một số loài chim ngày nay.
Lần tới nghe gà gáy sáng, bạn thử tưởng tượng đó là tiếng gọi của một dòng dõi đã sống sót qua thảm hoạ lớn nhất lịch sử Trái Đất.
Câu hỏi thường gặp
Con gà có phải họ hàng gần của khủng long bạo chúa không?
Gà và khủng long bạo chúa cùng thuộc nhóm khủng long ăn thịt đi hai chân theo nghĩa rộng, nên có quan hệ họ hàng. Nhưng gà không phải hậu duệ trực tiếp của khủng long bạo chúa; hai nhánh có chung tổ tiên xa.
Lông vũ ban đầu dùng để làm gì?
Các nhà khoa học cho rằng lông vũ ban đầu có thể dùng để giữ ấm, khoe với bạn tình và che trứng khi ấp. Khả năng bay là một công dụng đến sau.
Archaeopteryx có phải tổ tiên của mọi loài chim không?
Không hẳn. Nó là một hoá thạch chuyển tiếp nổi tiếng gần gốc nhánh chim, nhưng có thể chỉ là một nhánh bên cạnh tổ tiên trực tiếp. Các nhà khoa học vẫn tranh luận về vị trí chính xác của nó.
Có thể làm sống lại khủng long từ chim không?
Một số nhóm nghiên cứu đã thử bật lại vài đặc điểm tổ tiên ở phôi gà, như hình dạng mỏ gần giống mõm. Nhưng tạo ra một con khủng long hoàn chỉnh là điều không khả thi với hiểu biết hiện nay.
Vì sao gọi là khủng long?
Tên khoa học gốc Hy Lạp có nghĩa là thằn lằn đáng sợ, đặt từ thế kỷ mười chín. Người Việt dịch thành khủng long. Dù tên có chữ thằn lằn, khủng long không phải thằn lằn.
