Cơ thể người mang nhiều dấu vết của tổ tiên. Xương cụt là phần còn lại của một cái đuôi. Nổi da gà là phản xạ dựng lông của những loài thú lông dày. Phản xạ nắm chặt ngón tay người lớn của trẻ sơ sinh gợi lại thời con non phải bám vào lông mẹ. Các nhà sinh học gọi những cấu trúc như vậy là cơ quan thoái hoá, nhưng thoái hoá không có nghĩa là hoàn toàn vô dụng.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Tập này mình làm một chuyến khảo cổ trên chính cơ thể bạn, không cần xẻng, chỉ cần một bàn tay và một chút tò mò.
Thoái hoá nghĩa là gì?
Một cơ quan được gọi là thoái hoá khi nó nhỏ đi hoặc mất đi chức năng chính mà nó từng có ở tổ tiên. Nó vẫn tồn tại vì tiến hoá không dọn dẹp những gì không còn gây hại đáng kể, và vì gen tạo ra nó thường liên quan tới những phần khác của cơ thể.
Điều quan trọng là thoái hoá không đồng nghĩa với vô dụng. Một cấu trúc có thể mất chức năng cũ nhưng được dùng vào việc mới, như cánh của đà điểu không còn để bay mà để giữ thăng bằng và khoe khi tán tỉnh.
Đầu thế kỷ hai mươi, có người từng liệt kê hàng trăm cơ quan vô dụng ở người. Phần lớn danh sách ấy về sau bị gạch bỏ khi hiểu biết về cơ thể tăng lên. Đây là một bài học về sự khiêm tốn.
Dù vậy, câu hỏi vì sao cơ thể có cấu trúc ấy, ở vị trí ấy, hình dạng ấy, thì chỉ có lịch sử tiến hoá trả lời trọn vẹn.
Xương cụt và cái đuôi bạn từng có
Ở cuối cột sống của bạn là vài đốt xương nhỏ dính lại thành xương cụt. Trong vài tuần đầu của phôi thai người có một cái đuôi rõ ràng với nhiều đốt sống. Sau đó phần lớn tiêu biến, chỉ còn lại xương cụt.
Xương cụt không vô dụng: nó là chỗ bám của một số cơ, gân và dây chằng vùng chậu, và là một điểm tựa khi ngồi ngả ra sau. Nhưng hình dạng và vị trí của nó là của một cái đuôi đã thu nhỏ.
Hiếm khi, có trẻ sinh ra với một phần lồi mềm ở vùng cụt mà người ta gọi nôm là đuôi. Trường hợp này cần bác sĩ khám để phân biệt với những bất thường khác của cột sống.
Các loài vượn lớn như tinh tinh, khỉ đột cũng không có đuôi và có xương cụt như người. Điều này khớp với việc người và vượn chung một tổ tiên đã mất đuôi.
Nổi da gà và những cơ không còn việc gì làm
Mỗi sợi lông trên da gắn với một cơ nhỏ. Khi lạnh hoặc sợ hãi, cơ co lại, dựng sợi lông lên và kéo da quanh chân lông thành những nốt nhỏ. Ở con mèo, phản xạ ấy làm bộ lông xù lên, giữ một lớp không khí ấm hoặc khiến nó trông to lớn hơn trước kẻ thù.
Con người đã mất phần lớn lông dày, nên phản xạ dựng lông chỉ còn để lại những nốt da gà gần như không giữ ấm được bao nhiêu. Cảm giác rợn người khi nghe một bản nhạc xúc động cũng dùng chung đường dây phản xạ đó.
Một ví dụ khác là các cơ quanh vành tai. Nhiều loài thú xoay tai về phía âm thanh rất linh hoạt. Ở người, các cơ này nhỏ yếu, chỉ một số người cử động được tai một chút. Một số nghiên cứu ghi nhận khi ta chú ý tới âm thanh từ một bên, các cơ ấy vẫn khẽ hoạt động.
Thử ngay bây giờ: bạn có nhúc nhích được tai mà không động tới lông mày không? Nếu được, bạn đang dùng một bộ cơ mà tổ tiên xa xưa dùng hằng ngày.
Thí nghiệm nhỏ với cổ tay và với em bé
Bạn chạm đầu ngón cái vào đầu ngón út rồi gập nhẹ cổ tay. Nhiều người sẽ thấy một sợi gân nổi lên giữa cổ tay. Đó là gân của cơ gan tay dài. Một tỉ lệ đáng kể người không có cơ này ở một hoặc cả hai tay, và sức nắm của họ gần như không khác gì.
Cơ này được cho là hữu ích hơn với tổ tiên leo trèo dùng tay nhiều. Ngày nay nó ít quan trọng tới mức các bác sĩ phẫu thuật đôi khi lấy gân của nó để ghép sửa chỗ khác.
Trẻ sơ sinh có phản xạ nắm rất chặt khi bạn đặt ngón tay vào lòng bàn tay bé. Ở khỉ và vượn, con non dùng phản xạ này để bám vào lông mẹ suốt ngày. Phản xạ ấy mất dần sau vài tháng, và bác sĩ nhi dùng việc nó có mặt rồi mất đi đúng lúc để đánh giá sự phát triển thần kinh.
Đó là những dấu vết sống động: chúng không chỉ nằm trong sách, chúng đang ở ngay trên tay bạn.
Ruột thừa và răng khôn: hai trường hợp gây tranh cãi
Ruột thừa từ lâu bị coi là ví dụ tiêu biểu của cơ quan vô dụng, chỉ chờ viêm. Ngày nay nhiều nhà khoa học cho rằng nó có thể là nơi trú ẩn của vi khuẩn có lợi, giúp đường ruột phục hồi hệ vi sinh sau những đợt tiêu chảy nặng, và chứa mô bạch huyết tham gia miễn dịch. Giả thuyết này đang được nghiên cứu thêm.
Dù chức năng là gì, viêm ruột thừa là cấp cứu ngoại khoa. Đau bụng dữ dội, nhất là đau lan về hố chậu phải, kèm sốt, nôn, cần đến bệnh viện ngay chứ không chờ xem.
Răng khôn là chiếc răng hàm thứ ba. Tổ tiên ăn đồ cứng, thô cần hàm lớn với nhiều răng hàm. Hàm người hiện đại nhỏ hơn, nên nhiều người không đủ chỗ cho răng khôn mọc thẳng, dẫn tới mọc lệch, mọc ngầm. Có người lại không có răng khôn nào.
Lần tới bị nổi da gà vì gió lạnh, bạn thử nghĩ đến một tổ tiên lông dày đang xù lông giữa đêm đông. Cơ thể bạn vẫn còn nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Cắt ruột thừa có ảnh hưởng gì về lâu dài không?
Phần lớn người đã cắt ruột thừa sống hoàn toàn bình thường. Các nghiên cứu về ảnh hưởng lâu dài vẫn đang tiếp tục, và quyết định mổ khi viêm là việc của bác sĩ ngoại khoa.
Vì sao có người không mọc răng khôn?
Việc có răng khôn hay không chịu ảnh hưởng của gen và khác nhau giữa các nhóm dân cư. Không có răng khôn hoàn toàn bình thường. Răng khôn mọc lệch gây đau thì nên khám nha sĩ.
Người có mí mắt thứ ba không?
Ở khoé mắt trong có một nếp hồng nhỏ, được cho là phần còn lại của mí mắt thứ ba mà nhiều loài chim, bò sát và một số thú vẫn dùng để làm sạch và bảo vệ mắt.
Cơ quan thoái hoá có phải bằng chứng của tiến hoá không?
Chúng là một trong nhiều dòng bằng chứng. Mạnh nhất là khi kết hợp với hoá thạch, so sánh phôi và so sánh ADN, cả bốn nguồn đều kể cùng một câu chuyện về tổ tiên chung.
Vì sao nghe nhạc hay lại nổi da gà?
Âm nhạc gây xúc động mạnh kích hoạt hệ thần kinh tự động, cùng hệ điều khiển phản xạ dựng lông khi lạnh hay sợ. Các nhà khoa học vẫn đang tìm hiểu vì sao chỉ một số người thường xuyên có cảm giác này.
