Con người già đi vì những tổn thương nhỏ ở cấp phân tử và tế bào tích luỹ dần theo năm tháng, nhanh hơn khả năng tự sửa chữa của cơ thể. Vật chất di truyền bị hỏng dần, đầu mút nhiễm sắc thể ngắn lại sau mỗi lần phân chia, những tế bào già không chịu chết đi mà tiết chất gây viêm, kho tế bào gốc cạn dần. Ở tầng sâu hơn, tiến hoá ít khi chọn lọc những gì xảy ra sau tuổi sinh sản.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Câu hỏi vì sao ta già đi tưởng chỉ có một câu trả lời, hoá ra có nhiều tầng. Tập này mình bóc từng tầng, và tách bạch những gì khoa học biết với những gì quảng cáo hứa.
Hỏng hóc tích luỹ
Mỗi ngày, vật chất di truyền trong mỗi tế bào chịu rất nhiều tổn thương nhỏ, do tia cực tím, do sản phẩm phụ của chính quá trình tạo năng lượng, do sao chép nhầm. Cơ thể có hệ thống sửa chữa rất mạnh, nhưng không hoàn hảo.
Protein cũng hỏng: bị gấp sai, bị biến đổi, tích tụ thành những đám vón. Ti thể yếu dần, tạo năng lượng kém hơn. Mỗi lỗi nhỏ không đáng kể, nhưng cộng dồn qua hàng chục năm thì mô hoạt động kém đi.
Một số nhà nghiên cứu ví cơ thể như một chiếc xe máy: chạy vài năm vẫn mới, chạy lâu thì nhiều chi tiết mòn cùng lúc, dù được bảo dưỡng tốt.
Điều quan trọng là không có một nguyên nhân duy nhất. Các nhà khoa học liệt kê nhiều dấu hiệu của lão hoá, tác động qua lại với nhau.
Đầu mút nhiễm sắc thể và giới hạn phân chia
Ở đầu mỗi nhiễm sắc thể có một đoạn lặp đi lặp lại, gọi là đầu mút, giống chiếc đầu nhựa bọc đầu dây giày để dây không bị tước. Mỗi lần tế bào phân chia, do cách bộ máy sao chép hoạt động, đầu mút ngắn đi một chút.
Đầu những năm sáu mươi, nhà nghiên cứu Mỹ Leonard Hayflick phát hiện tế bào người nuôi cấy chỉ phân chia được khoảng vài chục lần rồi dừng hẳn, trái với niềm tin thời đó rằng tế bào nuôi cấy có thể chia mãi. Giới hạn này về sau mang tên ông, và đầu mút ngắn dần là một phần lời giải thích.
Một số tế bào như tế bào gốc và tế bào sinh dục có enzym kéo dài đầu mút. Tế bào ung thư thường bật lại enzym này, một lý do khiến chúng chia mãi không ngừng.
Vì vậy kéo dài đầu mút không đơn giản là phép trẻ hoá: nó có thể mở cửa cho ung thư. Cơ thể cân bằng giữa hai nguy cơ ấy.
Tế bào già không chịu ra đi
Khi tế bào bị hỏng nặng hoặc đầu mút quá ngắn, nó có hai lựa chọn: tự chết theo chương trình như mình kể ở tập về tế bào, hoặc chuyển sang trạng thái lão hoá, ngừng phân chia nhưng vẫn sống.
Trạng thái lão hoá ban đầu là một cơ chế bảo vệ chống ung thư. Nhưng tế bào lão hoá tiết ra những chất gây viêm, làm hỏng mô xung quanh. Khi số tế bào này tích tụ theo tuổi, chúng góp phần vào tình trạng viêm mạn tính nhẹ thường thấy ở người già.
Ở chuột thí nghiệm, việc loại bỏ bớt tế bào lão hoá đã được ghi nhận làm cải thiện một số chức năng. Các nghiên cứu trên người đang ở giai đoạn sớm.
Đây là một trong những hướng nghiên cứu lão hoá sôi nổi nhất hiện nay, nhưng còn rất xa mới thành thuốc dùng phổ biến.
Vì sao chuột sống vài năm, cá voi sống hai trăm năm?
Tuổi thọ khác nhau rất xa giữa các loài. Chuột nhà sống khoảng vài năm. Một số cá thể cá voi đầu cong ở Bắc Cực được ước tính sống hơn hai trăm năm. Rùa, cá, một số loài chim cũng sống rất lâu so với kích thước.
Giải thích tiến hoá cho rằng: loài nào ngoài tự nhiên dễ chết sớm vì kẻ thù, tai nạn, như chuột, thì đầu tư cho sửa chữa lâu dài là phí, chọn lọc ưu tiên sinh sản nhanh. Loài ít kẻ thù, sống được lâu ngoài tự nhiên thì được lợi khi đầu tư vào sửa chữa để sinh sản nhiều năm.
Thêm nữa, những gen có lợi lúc trẻ nhưng có hại lúc già vẫn có thể được chọn lọc, vì tác hại lộ ra khi cá thể đã sinh sản xong. Tiến hoá không tối ưu cho tuổi già mà tối ưu cho việc truyền gen.
Chuột chũi trụi lông ở châu Phi sống lâu bất thường so với các loài gặm nhấm cùng cỡ và ít bị ung thư, nên đang được nhiều phòng thí nghiệm nghiên cứu.
Điều gì thật sự có bằng chứng?
Hiện chưa có thuốc hay thực phẩm chức năng nào được chứng minh làm chậm lão hoá ở người khoẻ mạnh một cách rõ ràng. Những lời quảng cáo trẻ hoá tế bào, kéo dài đầu mút, chống lão hoá thần kỳ nên được đọc rất thận trọng.
Những điều có bằng chứng tốt nhất lại quen thuộc: vận động đều đặn, không hút thuốc, ngủ đủ, ăn uống cân đối nhiều rau quả, giữ cân nặng hợp lý, hạn chế rượu bia, duy trì quan hệ xã hội, khám sức khoẻ định kỳ. Chúng không làm ta trẻ mãi, nhưng giúp những năm về già khoẻ hơn.
Mỗi người có hoàn cảnh sức khoẻ riêng. Muốn thay đổi chế độ ăn, tập luyện hay dùng thực phẩm bổ sung, nhất là khi đang có bệnh, hãy hỏi bác sĩ.
Lần tới gặp một cụ già tóc bạc vẫn tưới cây mỗi sáng, bạn thử nghĩ: cơ thể ấy đã sửa chữa hàng tỉ lỗi nhỏ mỗi ngày suốt hàng chục năm. Già đi, nhìn theo cách ấy, là một thành tựu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phụ nữ thường sống lâu hơn nam giới?
Nguyên nhân gồm cả sinh học lẫn lối sống: khác biệt hormon, nhiễm sắc thể giới tính, và tỉ lệ hút thuốc, uống rượu, tai nạn ở nam cao hơn. Mức chênh khác nhau giữa các nước.
Tóc bạc vì sao?
Tóc bạc khi các tế bào tạo sắc tố ở chân tóc giảm dần hoạt động và số lượng theo tuổi. Thời điểm bạc tóc chịu ảnh hưởng mạnh của gen; một số bệnh cũng có thể làm tóc bạc sớm, nên hỏi bác sĩ nếu bạc bất thường.
Có loài nào không già không?
Một số sinh vật như thuỷ tức hay một loài sứa nhỏ được cho là có khả năng lão hoá rất chậm hoặc quay ngược vòng đời trong điều kiện nhất định. Chúng vẫn chết vì bệnh tật, kẻ thù và môi trường.
Căng thẳng kéo dài có làm già nhanh không?
Một số nghiên cứu ghi nhận căng thẳng kéo dài liên quan tới đầu mút nhiễm sắc thể ngắn hơn và sức khoẻ kém hơn. Mối quan hệ nhân quả cụ thể vẫn đang được nghiên cứu.
Tuổi sinh học khác tuổi thật thế nào?
Tuổi thật tính theo năm sinh, còn tuổi sinh học là ước lượng mức lão hoá của cơ thể dựa trên các chỉ dấu. Các phương pháp đo tuổi sinh học hiện vẫn đang được hoàn thiện và chưa dùng phổ biến trong khám bệnh thường quy.
