Người đổ mồ hôi để làm mát cơ thể: khi mồ hôi bay hơi khỏi da, nó lấy đi một lượng nhiệt đáng kể. Khi không khí đã ẩm sẵn, như những ngày oi bức trước cơn mưa, mồ hôi khó bay hơi, chỉ chảy ròng ròng mà không làm mát được bao nhiêu. Vì thế cùng một nhiệt độ, ngày ẩm làm ta nóng và mệt hơn hẳn ngày khô.
Chào bạn, đây là Nhà Sinh Học. Ở xứ nóng ẩm như Việt Nam, mồ hôi là chuyện hằng ngày. Tập này mình kể chiếc máy điều hoà sinh học ấy làm việc thế nào, và khi nào nó không theo kịp.
Máy điều hoà bằng nước
Cơ thể người luôn sinh nhiệt: từ việc tiêu hoá, từ tim đập, từ cơ bắp hoạt động. Để giữ thân nhiệt quanh mức ổn định, cơ thể phải thải bớt nhiệt ra ngoài. Khi trời mát, nhiệt thoát qua da khá dễ. Khi trời nóng, cách hiệu quả nhất là đổ mồ hôi.
Nước muốn chuyển từ lỏng sang hơi cần nhận một lượng nhiệt khá lớn. Mồ hôi bay hơi trên da lấy nhiệt đó từ chính làn da, làm da và máu chảy dưới da mát đi. Bạn cảm nhận rõ điều này khi ngồi trước quạt lúc người còn ướt mồ hôi.
Người có vài triệu tuyến mồ hôi phân bố khắp cơ thể, nhiều nhất ở lòng bàn tay, bàn chân, trán. Khi lao động nặng dưới nắng, một người có thể đổ hơn một lít mồ hôi mỗi giờ.
Con người thuộc hàng động vật đổ mồ hôi giỏi nhất. Chó, mèo có rất ít tuyến mồ hôi trên da; chó làm mát chủ yếu bằng cách thè lưỡi thở nhanh cho nước bay hơi ở lưỡi và đường thở.
Vì sao trời ẩm thấy nóng hơn?
Mồ hôi chỉ làm mát khi nó bay hơi được. Không khí giống một miếng bọt biển chứa hơi nước. Khi bọt biển đã gần no nước, tức độ ẩm cao, nó hút thêm hơi nước rất chậm. Mồ hôi đọng lại trên da, chảy xuống mà không bay hơi.
Mồ hôi chảy ròng ròng không làm mát được bao nhiêu, trong khi cơ thể vẫn tiếp tục mất nước. Đó là lý do một ngày ba mươi hai độ ẩm ướt ở đồng bằng có thể mệt hơn một ngày ba mươi lăm độ khô hanh.
Các cơ quan khí tượng vì thế dùng chỉ số cảm giác nhiệt hoặc chỉ số nóng, kết hợp nhiệt độ với độ ẩm, để cảnh báo nguy cơ cho sức khoẻ. Khi bản tin thời tiết nói nhiệt độ cảm nhận cao hơn nhiệt độ thực, đó chính là chuyện độ ẩm.
Còn hiện tượng nồm ẩm ở miền Bắc, khi tường nhà, sàn nhà đổ nước, thật ra là hơi nước trong không khí ấm ẩm ngưng tụ trên bề mặt còn lạnh. Đó là chuyện của vật lý, không phải tường đổ mồ hôi, nhưng nguyên lý ngưng tụ và bay hơi thì chung một gốc.
Mồ hôi không mùi, vậy mùi từ đâu ra?
Mồ hôi vừa tiết ra hầu như không có mùi. Nó chủ yếu là nước, kèm muối và một ít chất khác. Mùi cơ thể xuất hiện khi vi khuẩn sống trên da phân giải mồ hôi và các chất bã, tạo ra những chất bay hơi có mùi.
Ở nách và vùng bẹn có một loại tuyến mồ hôi khác, hoạt động mạnh từ tuổi dậy thì, tiết ra dịch giàu chất béo và protein hơn. Vi khuẩn ở đây có nhiều thức ăn hơn, nên mùi đậm hơn.
Một chi tiết thú vị: một biến thể gen khá phổ biến ở người Đông Á làm loại tuyến này tiết ít chất hơn, nên nhiều người Đông Á có mùi cơ thể nhẹ hơn và ráy tai khô. Đây là ví dụ đẹp về một gen ảnh hưởng tới hai đặc điểm tưởng chẳng liên quan.
Tắm rửa, thay quần áo, phơi khô đồ là đủ cho phần lớn mọi người. Mùi cơ thể thay đổi đột ngột, ra mồ hôi bất thường về đêm hay đổ mồ hôi quá nhiều không rõ lý do nên hỏi bác sĩ.
Mất nước, mất muối và khi máy điều hoà quá tải
Mồ hôi mang theo muối. Đổ mồ hôi nhiều kéo dài mà chỉ uống nước lọc thật nhiều có thể làm nồng độ muối trong máu giảm, dù điều này ít gặp ở hoạt động thông thường. Người lao động nặng, chơi thể thao lâu dưới nắng cần uống đủ nước và được tư vấn bù điện giải phù hợp.
Khi nóng quá mức và mất nước, cơ thể không còn đủ sức làm mát. Say nắng ở mức nhẹ gây mệt, chóng mặt, buồn nôn, chuột rút. Sốc nhiệt là tình trạng cấp cứu: thân nhiệt rất cao, lú lẫn, nói lắp, co giật, có thể ngất.
Gặp người có dấu hiệu sốc nhiệt, cần gọi cấp cứu ngay, đưa vào chỗ mát, nới quần áo, làm mát bằng nước và quạt trong khi chờ. Không cho người đang lơ mơ uống nước.
Người già, trẻ nhỏ, người có bệnh tim, thận, người dùng một số loại thuốc dễ bị ảnh hưởng của nắng nóng hơn, cần được để ý nhiều hơn trong những đợt nóng gay gắt.
Sống chung với nóng ẩm
Mặc quần áo rộng, sáng màu, vải thoáng giúp mồ hôi bay hơi dễ hơn. Quạt giúp đẩy lớp không khí ẩm sát da đi, mang không khí khô hơn tới, nên ngồi quạt thấy mát dù quạt không làm lạnh phòng.
Uống nước đều trong ngày, không đợi khát mới uống, nhất là khi làm việc ngoài trời. Sắp xếp công việc nặng vào sáng sớm hoặc chiều muộn thay vì giữa trưa.
Người lao động ngoài trời như công nhân xây dựng, nông dân, người giao hàng cần được nghỉ trong bóng râm thường xuyên vào những ngày nắng nóng. Đây là việc của cả người làm và người sử dụng lao động.
Lần tới thấy áo mình ướt đẫm vào một ngày oi bức, bạn thử nghĩ: chiếc máy điều hoà của bạn đang chạy hết công suất, chỉ là không khí ngoài kia đã quá no hơi nước.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao uống nước nóng mùa hè lại thấy mát?
Đồ uống nóng có thể làm cơ thể đổ mồ hôi nhiều hơn; nếu mồ hôi bay hơi được, cơ thể mất nhiệt nhiều hơn lượng nhiệt từ cốc nước. Khi trời quá ẩm, hiệu ứng này yếu đi.
Đổ nhiều mồ hôi có giúp giảm cân không?
Cân giảm sau khi đổ mồ hôi chủ yếu là nước, uống lại là cân trở về. Giảm mỡ thật sự phụ thuộc vào cân bằng năng lượng lâu dài.
Vì sao lo lắng cũng đổ mồ hôi tay?
Tuyến mồ hôi ở lòng bàn tay chịu ảnh hưởng mạnh của cảm xúc qua hệ thần kinh tự động. Ra mồ hôi tay quá nhiều gây phiền toái trong sinh hoạt có thể được bác sĩ tư vấn điều trị.
Trẻ con có đổ mồ hôi như người lớn không?
Trẻ nhỏ điều hoà thân nhiệt kém hơn người lớn và dễ bị mất nước khi nóng. Không để trẻ trong xe đóng kín cửa dù chỉ vài phút.
Quạt có làm phòng mát hơn không?
Quạt không làm nhiệt độ phòng giảm, mà giúp mồ hôi bay hơi nhanh và đẩy không khí ấm sát da đi. Vì thế quạt làm người mát chứ không làm phòng mát.
